Nga Leonard Veizi
Më 22 qershor 1969, bota e artit humbi një nga ikonat e saj më të mëdha. Xhudi Garland u shua në Londër, vetëm 47 vjeçe, duke lënë pas një karrierë që nuk mund të matet me vite, por me gjurmë. Për miliona njerëz ajo mbeti përgjithmonë vajza me këpucët e kuqe rubin, por për historinë e kinemasë dhe muzikës amerikane, ajo ishte shumë më tepër: zëri që e bëri Amerikën të qajë dhe të shpresojë në të njëjtën kohë.
E lindur si Fransis Etel Gam më 10 qershor 1922 në Minesota, Xhudi Garland u ngjit në skenë në moshën dy vjeç e gjysmë, si pjesë e treshes së motrave Gam. Fëmijëria e saj nuk ishte fëmijëri, por një kontratë pune. Në moshën 13 vjeçare, studioja Metro-Goldwyn-Mayer e mori nën kontratë dhe e rindërtoi tërësisht: i ndryshuan emrin, i ndryshuan buzëqeshjen, i vendosën dieta, pilula për të fjetur dhe pilula për t’u zgjuar. Hollivudi krijoi një yll, duke shkatërruar një fëmijë.
Kulmi erdhi në vitin 1939 me rolin që e shenjtëroi: Doroti Geili te filmi legjendar Magjistari i Ozit. Në moshën 17 vjeç, Garland këndoi Mbi ylberin, një këngë që nuk ishte thjesht pjesë e një filmi muzikor, por u kthye në himnin jozyrtar të një kombi në luftë dhe në lutjen e fshehtë të çdo njeriu që kërkon një vend më të mirë. Ajo këngë, me atë zë të dridhur adoleshenteje që mbante brenda një gruaje të lodhur, mbetet edhe sot një nga interpretimet vokale më të mëdha të shekullit XX.
Por ta kujtosh Xhudi Garland vetëm si Dorotin do të thotë ta zvogëlosh. Karriera e saj zgjati 45 vjet, me më shumë se 30 filma, me qindra koncerte dhe me disqe që themeluan standardin e muzikës pop amerikane. Ajo ishte bashkë me Miki Runin çifti më i famshëm i muzikaleve rinorë të MGM-së, ishte partnere e Xhin Keli-t dhe Fred Asterit, dhe ishte një forcë dramatike që shpërtheu përfundimisht te filmi Një yll ka lindur në vitin 1954.
Interpretimi i saj si Ester Blodxhet / Viki Lester te Një yll ka lindur konsiderohet ende sot një nga aktet më të mëdha të padrejtësisë në historinë e Oskareve. Ajo ishte favorite absolute për çmimin Oskar si aktorja më e mirë, por akademia ia dha Greis Kelit. Kamerat ishin gati të hynin në dhomën e spitalit ku Garland sapo kishte lindur djalin e saj, për të transmetuar live falënderimin. Kamerat u fikën bosh.
Çmimet erdhën gjithsesi, por gjithmonë si ngushëllim: një Oskar special për të mitur në vitin 1940, një Golden Globe për Një yll ka lindur, dy Grammy, përfshirë albumin e vitit për koncertin legjendar në Karnexhi Holl në vitin 1961, një koncert që kritika e quajti “nata më e madhe në historinë e show business-it”. Pas vdekjes iu dha edhe Grammy për arritje jetësore dhe iu dha vendi i përhershëm në listën e 10 yjeve më të mëdhenj femra të Hollivudit nga Instituti Amerikan i Filmit.
Dhe megjithatë, pas shkëlqimit fshihej makthi.
Xhudi Garland ishte produkti i parë i dokumentuar i industrisë që të krijon dhe të konsumon. Varësia nga barbituratet dhe amfetaminat nuk i nisi si ves, por si orar pune i imponuar nga studioja kur ishte 14 vjeçe. Ankthi, depresioni, katër martesa të dështuara, falimentime, tentativa për vetëvrasje, një luftë e vazhdueshme me peshën dhe me pasigurinë. Ajo e përshkroi vetë më së miri: “Nëse jam legjendë, pse jam kaq e vetmuar?”
Më 22 qershor 1969, ajo u gjet e pajetë në banjën e shtëpisë së saj me qira në Çelsi të Londrës. Autopsia konkludoi: mbidozë aksidentale nga barbituratet, pa shenja vetëvrasjeje të qëllimshme. Trupi i saj ishte dorëzuar para shpirtit.
Por arti i saj nuk u dorëzua kurrë.
Historia e Xhudi Garland nuk është thjesht historia e një ylli tragjik. Është paralajmërimi më i qartë se fama pa mbrojtje është një formë shfrytëzimi. Dhe në të njëjtën kohë, është dëshmia se talenti i vërtetë i mbijeton edhe industrisë që e krijoi.
Sepse mjafton edhe sot të dëgjosh vargun e parë të Mbi ylberin dhe kupton pse Xhudi Garland nuk vdiq kurrë. Ajo thjesht kaloi përtej ylberit, aty ku për gjithë jetën kishte kënduar se donte të shkonte.