Evropa po përballet me një tjetër presion mbi financat publike: koston në rritje të fatkeqësive klimatike. Zjarret, përmbytjet dhe valët ekstreme të të nxehtit po shkaktojnë dëme ekonomike gjithnjë e më të mëdha, ndërsa pjesa më e madhe e tyre mbetet e pasiguruar, duke rritur rrezikun që fatura të përfundojë te buxhetet shtetërore.
Zjarret e këtij viti në Evropën Jugperëndimore, së bashku me përmbytjet shkatërruese në Spanjë në vitin 2024 dhe në Gjermani e vendet fqinje në vitin 2021, tregojnë se ndryshimet klimatike po shndërrohen në një barrë të përsëritur për financat publike.
Presioni shtohet në një periudhë kur vendet evropiane po përballen tashmë me rritjen e shpenzimeve për mbrojtjen dhe kostot e një popullsie në plakje.
“Problemi është se këto ngjarje po bëhen më të shpeshta”, tha Federico Barriga-Salazar, drejtues për vlerësimet e borxhit sovran në Evropën Perëndimore në Fitch. Sipas tij, për qeveritë me hapësirë të kufizuar fiskale, kjo krijon zgjedhje të vështira mes financimit të dëmeve klimatike dhe prioriteteve të tjera publike.
822 miliardë euro dëme në BE
Sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit, ngjarjet ekstreme të lidhura me motin dhe klimën shkaktuan rreth 822 miliardë euro humbje ekonomike në Bashkimin Evropian gjatë periudhës 1980–2024. Rreth një e katërta e kësaj shume është krijuar vetëm në katër vitet e fundit.
Problemi bëhet edhe më i madh për shkak të nivelit të ulët të sigurimit. Sipas të dhënave të BE-së, vetëm rreth 25% e humbjeve nga katastrofat klimatike në Evropë janë të siguruara, ndërsa në disa vende mbulimi është nën 5%.
Kjo do të thotë se qeveritë duhet të ndërhyjnë për të financuar pjesën më të madhe të dëmeve, veçanërisht pas katastrofave të mëdha.
Përmbytjet e vitit 2021 në Gjermani janë një shembull domethënës. Sipas institutit ekonomik Bruegel, niveli i ulët i sigurimit bëri që shteti gjerman të përdorte rreth 30 miliardë euro fonde publike për të mbuluar pjesën më të madhe të dëmeve.
Edhe përmbytjet e vitit 2024 në Spanjë, një prej katastrofave më të rënda të këtij lloji në Evropë në pesë dekada, pritet të kërkojnë kosto rindërtimi të barabartë me rreth 0.7 pikë përqindjeje të Prodhimit të Brendshëm Bruto gjatë periudhës 2024–2026.
Rreziku për borxhin dhe buxhetet
Deficiti publik në eurozonë është tashmë rreth 3% e PBB-së mesatarisht, duke kufizuar hapësirën që qeveritë kanë për të përballuar goditje të reja.
Ekspertët paralajmërojnë se nëse katastrofat klimatike bëhen më të shpeshta, kostot mund të ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë te borxhi publik dhe të detyrojnë qeveritë të reduktojnë shpenzime të tjera.
David Zahn, drejtues i investimeve në të ardhura fikse evropiane në Franklin Templeton, paralajmëron se rritja e rrezikut klimatik mund ta bëjë sigurimin edhe më të shtrenjtë dhe më pak të disponueshëm.
Sipas tij, ndikimi fiskal mund të arrijë në 1–2% të PBB-së në disa vende evropiane.
Evropa kërkon mënyra për të ndarë rrezikun
Bashkimi Evropian pritet të prezantojë këtë vjeshtë propozime për forcimin e rezistencës ndaj ndryshimeve klimatike dhe menaxhimin e rreziqeve.
Greqia, një prej vendeve më të ekspozuara për shkak të varësisë nga turizmi dhe rrezikut të zjarreve e valëve të të nxehtit, po shqyrton masa për rritjen e mbulimit me sigurime dhe forcimin e infrastrukturës së ujit dhe energjisë në zonat turistike.
Portugalia, pas përmbytjeve të mëdha në fillim të vitit 2026, ka njoftuar plane për sigurimin e detyrueshëm të banesave, të mbështetur nga një fond për katastrofat natyrore dhe tërmetet, si dhe një mekanizëm solidariteti për të garantuar akses universal.
Një tjetër instrument janë të ashtuquajturat obligacione katastrofash (catastrophe bonds), përmes të cilave investitorët marrin kthime të larta, por mund të humbasin një pjesë ose të gjithë kapitalin nëse ndodh një katastrofë e përcaktuar paraprakisht.
Megjithatë, këto instrumente kanë edhe kosto të lartë. Nëse katastrofa nuk ndodh, qeveritë mund të paguajnë interesa për vite pa marrë përfitim të drejtpërdrejtë.
Investimi sot për të shmangur faturën nesër
Ekspertët argumentojnë se zgjidhja nuk mund të jetë vetëm financimi i dëmeve pasi katastrofa ka ndodhur. Investimet në infrastrukturë rezistente ndaj klimës mund të jenë më të lira në afat të gjatë sesa rindërtimi i përsëritur.
Heather Grabbe, eksperte e lartë në Bruegel, u ka bërë thirrje qeverive evropiane të vlerësojnë ekspozimin ndaj rreziqeve klimatike dhe të ndërtojnë plane afatgjata për reduktimin e dëmeve, përmes investimeve në përshtatje dhe ndarjes së rrezikut mes vendeve.
Kryeministri spanjoll Pedro Sánchez ka argumentuar se investimet e gjelbra me vlerë vetëm 0.1% të PBB-së mund të parandalojnë humbje ekonomike deri në tetë herë më të mëdha dhe të shmangin humbje të të ardhurave tatimore sa trefishi i investimit fillestar.
Banka Qendrore Evropiane ka propozuar gjithashtu një skemë të përbashkët risigurimi publik-privat në nivel BE-je, për të shpërndarë rrezikun e katastrofave natyrore dhe për ta mbështetur atë me një fond evropian për financimin e emergjencave.
Sfida kryesore mbetet politike: a do të jenë qeveritë evropiane të gatshme të përballojnë kostot e investimeve sot, për të shmangur një faturë shumë më të madhe nesër?
Komisioni Evropian ka bërë të ditur se po shqyrton mënyra për të adresuar boshllëkun e sigurimit ndaj katastrofave klimatike, si pjesë e një pakete masash që pritet të miratohet deri në fund të vitit.