Nga Leonard Veizi
Në labirintet e bibliotekave dhe arkivave të Londrës, larg zhurmës së qendrave akademike, ka jetuar e punuar një figurë e pazakontë, Ouen Pirson (Owen Pearson), puna e së cilit ndriçoi një skaj të shpesh të harruar të Evropës. Kur ai u nda nga jeta në 23 nëntor të vitit 2006, u humb një studiues i kulturave latine e greke, por historiografia shqiptare humbi kronistin e saj më të përkushtuar në botën anglishtfolëse…
…I lindur më 1919 dhe i formuar në traditën e studimeve klasike, Pearson zhvilloi një karrierë të gjatë si mësues i latinishtes dhe greqishtes. Por në horizontin e tij intelektual, një vend i vogël, i largët dhe pak i njohur tërhoqi gjithnjë e më shumë vëmendjen: Shqipëria. Ky vend i mbuluar nga misteri i maleve, i stepur nga izolimi politik dhe i trazuar nga ngjarjet e shekullit, u bë pasioni që i shoqëroi gjithë jetën.
Fillimet e një përkushtimi të rrallë (1947)
Interesi i Ouen Pirson -it nisi në vitet ’30, por çasti themelor u shënua në vitin 1947. Në hapat e parë të Luftës së Ftohtë, ndërsa Shqipëria po mbyllej pas perdes së hekurt, ai ndërmori një punë titanike dhe thellësisht të vetmuar. I bindur se ky vend meritonte një kronologji të saktë e të besueshme – diçka që mungonte në kohë – ai nisi të grumbullonte çdo lajm, artikull apo referencë në shtypin britanik dhe ndërkombëtar ku përmendej Shqipëria.
Nuk e shtynte ndonjë institucion apo detyrë profesionale; ishte një akt i pastër vullneti, i lindur nga bindja se historia duhet dokumentuar me skrupulozitet për të qenë e vërtetë.
Një arkiv personal monumental
Për dekada të tëra, pas tavolinës së tij të punës, Pearson ndërtoi një arkiv unik për Shqipërinë. Me durim të hekurt dhe metodë të pakrahasueshme, ai krijoi:
54 vëllime arkivore, të lidhura me dorë, plot me artikuj gazetash të prerë e të klasifikuar;
Një bibliotekë personale me mbi 700 libra dhe materiale studimore;
Një koleksion të jashtëzakonshëm dokumentesh, që pasqyron çdo zhvillim politik, diplomatik, ushtarak, shoqëror e kulturor ku Shqipëria përmendej në skenën botërore.
Në thelb, ky profesor i latinishtes ndërtoi një arkiv privat monumental për historinë moderne të Shqipërisë – një punë që për nga vëllimi e dashuria e qetë që mbante brenda do të ishte dashur të bëhej nga një institut i tërë.
Vepra që mbetet fener: Albania in the Twentieth Century
Synimi i Pirson-it mund të ketë qenë fillimisht krijimi i një historie të përgjithshme analitike, por materiali i pafund që mblodhi i ndryshoi drejtimin. Në vend të një sintetizimi, ai krijoi diçka edhe më të çmuar: kronologjinë më të detajuar të historisë shqiptare të shekullit XX.
Rezultati përfundimtar u përkthye në tre vëllime monumentale, me mbi 1900 faqe, të botuara në vitet 2004 dhe 2006 nën titullin:
“Albania in the Twentieth Century: A History”
Vepra mbulon periudhën 1908–1998 dhe paraqet ngjarjet me saktësi ditore, të mbështetura në shtypin e kohës, dokumentet diplomatike dhe burime zyrtare. Pirson shndërrohet kështu në kronistin e palodhur që ofron një instrument të pazëvendësueshëm për çdo studiues që kërkon të kuptojë zhvillimet shqiptare dhe perceptimet ndërkombëtare për to.
Trashëgimia: një shërbim i rrallë ndaj një vendi të huaj
Kontributi i Ouen Pirson-it tejkalon punën e një historiani të zakonshëm. Ai i shërbeu kujtesës së një vendi me të cilin nuk kishte asnjë lidhje gjeografike apo familjare. Trashëgimia e tij mund të përmblidhet në disa shtylla:
Ai ruajti materiale të vështira për t’u gjetur, sidomos për periudhën e izolimit komunist.
Vepra e tij tregon jo vetëm ç’ndodhi në Shqipëri, por edhe si e shihte dhe e interpretonte bota këtë vend.
Historianët, shqiptarë e të huaj, e përdorin punën e tij si bazë të domosdoshme për studimet e shekullit XX.
Epilogu
Kur u shua, ai la pas një shenjë të qartë dashurie intelektuale për Shqipërinë. Në një kohë kur shumë arkiva ishin të mbyllura, të parcializuara apo të paarritshme, Ouen Pirson krijoi kornizën mbi të cilën ndërtohen sot shumë kërkime moderne.
Në shumë mënyra, kujtesa historike e Shqipërisë është më e plotë, më e saktë dhe më e ndriçuar falë punës së tij të heshtur e të palodhur – një shërbim i jashtëzakonshëm që ai ia dhuroi Shqipërisë nga zemra e Londrës.