Ored Recordings dokumenton thirrje rituale, vajtime dhe këngë mërgimi të Kaukazit, të kërcënuara nga zhdukja. Pas pushtimit të Ukrainës, “etnografia punk” e saj është bërë më urgjente se kurrë.
Jakub Knera*
Në maj të vitit 2022, disa javë pas fillimit të pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës nga Rusia, muzikanti Bulat Khalilov po merrte pjesë në një protestë në Nalçik, një qytet në jug të Rusisë, në rrëzë të maleve të Kaukazit. Teksa iu bashkua një grupi të mbledhur rreth monumentit kushtuar viktimave çerkeze të luftës ruso-çerkeze, Khalilovi u afrua nga një polic dhe ndjeu se po vinte telashi. Por, për habinë e tij, oficeri i tha: “Je nga Ored Recordings? Të ndjek në Instagram. Po bëni një punë të shkëlqyer.”
Tubimi gjithsesi duhej shpërndarë, por entuziazmi që Ored Recordings ngjall edhe mes zbatuesve të ligjit flet shumë për fuqinë e asaj që Khalilovi dhe miku i tij, bashkëthemeluesi i shtëpisë diskografike Timur Kodzoko, e quajnë “etnografi punk”: regjistrimin e këngëve fetare, vajtimeve dhe këngëve të shpërnguljes në mbledhje familjare, festivale lokale, në kuzhinat e njerëzve – për të luftuar zhdukjen e kulturës çerkeze.
Kur ishte një vend më vete, Çerkezia shtrihej nga bregdeti i Detit të Zi në perëndim deri te rrëzat dhe kreshtat e larta të Kaukazit të Madh në lindje, dhe nga pellgu i lumit Kuban në veri deri te luginat malore që kufizojnë Gjeorgjinë e sotme në jug. Pas pushtimit të Çerkezisë nga Rusia në mesin e shekullit XVIII dhe vrasjes ose dëbimit sistematik të rreth 95% të popullsisë së saj, rajoni sot ekziston si një territor i copëzuar, i ndarë mes disa njësive të Federatës Ruse, me komunitete të diasporës të shpërndara në Turqi, Lindjen e Mesme dhe Evropë.
Ndërsa kultura ruse është e rrënjosur në krishterimin ortodoks, feja mbizotëruese e çerkezëve sot është Islami sunit. Ata kanë traditat e tyre të vallëzimit, zakonet e martesës dhe kode etike, të cilat ndikojnë drejtpërdrejt në muzikën e tyre. “Kultura çerkeze shpesh është ekzotizuar brenda Rusisë dhe ne bartnim një lloj dyshimi të brendësuar ndaj vetes, të formësuar nga qëndrimet sovjetike dhe pas-sovjetike që e paraqisnin kulturën vendore si të prapambetur,” thotë Khalilovi, i lindur në Nalçik në vitin 1987 dhe me prejardhje çerkeze. I frymëzuar nga regjistrues terreni si Chris Watson dhe BJ Nilsen, Khalilovi dhe Kodzoko u nisën të dokumentonin muzikën e Kaukazit të Veriut. Ata themeluan shtëpinë diskografike në vitin 2013 dhe publikuan albumin e parë një vit më vonë – një dokumentim i një festivali muzikor kushtuar 100-vjetorit të virtuozit të muzikës popullore Aslanbech Chich.
Muzika çerkeze dhe ajo më gjerë e Kaukazit të Veriut formësohet kryesisht nga zëri, kujtesa dhe funksioni shoqëror, më shumë sesa nga performanca apo spektakli. Ajo përqendrohet te këndimi solo ose në grupe të vogla, duke përfshirë vajtime, këngë zie, rrëfime historike, thirrje rituale dhe këngë për punën, rezistencën dhe shpërnguljen. Këto tradita mbështeten në melodi modale, tinguj të zgjatur dhe zbukurime të holla, duke shmangur zhvillimin harmonik perëndimor.
Muzika shquhet për përmbajtje dhe përqendrim: ka pak harmoni korale ose zgjerim dramatik. Emocioni përcillet përmes frymëmarrjes, timbrit dhe frazimit, më shumë sesa përmes volumit. Instrumente si pkhachich (kasta perkusioni) ose shichepshin (lahutë/flaut me hark) zakonisht mbështesin zërin, në vend që ta udhëheqin atë. Instrumentet mbajnë emra të ndryshëm nëpër rajon – kjo larmi është kapur në një dokumentar të regjisorit francez Vincent Moon, realizuar gjatë udhëtimeve me Khalilovin dhe Kodzokon në vitin 2011, Circassia: Sonic Exploration of an Ancient Land.
Që nga debutimi, Ored Recordings ka publikuar çdo vit nga një album më 21 maj ose rreth kësaj date – Dita Çerkeze e Zisë, që shënon fundin e luftës ruso-çerkeze në vitin 1864 dhe fillimin e mërgimit masiv. Këto botime nxjerrin në plan të parë zërat e diasporës si pjesë thelbësore e historisë çerkeze. Duke lidhur regjistrime arkivore, kontekst historik dhe reflektim bashkëkohor, Ored e kornizon 21 majin si një ritual të gjallë – ku muzika bëhet mjet për të vajtuar humbjen dhe për të pohuar vazhdimësinë.
“Si fëmijë, shpesh ishim skeptikë ndaj kulturës sonë dhe muzika tradicionale na dukej e vjetruar ose e parëndësishme. Në të njëjtën kohë, e ndienim fort se nuk ishim rusë, edhe pse nuk dinim ta përkufizonim qartë se çfarë do të thoshte të ishe çerkez,” thotë Khalilovi. “Qëllimi nuk është hakmarrja apo zëvendësimi i një forme dominimi me një tjetër, por të imagjinojmë një të ardhme ku komunitete të ndryshme mund të bashkëjetojnë të sigurta dhe të lira.”
Pas shkurtit 2022, krahasimet mes pushtimit historik rus në Kaukaz dhe luftës së sotme janë bërë më të dukshme – por edhe më të rrezikshme për t’u shprehur hapur brenda Rusisë.
Në republikat etnike, zërat kundër luftës dhe kundër imperializmit shtypen me shpejtësi, ndërsa institucionet shtetërore promovojnë narrativa besnikërie dhe uniteti rreth luftës në Ukrainë. Duke u ndier të kufizuar nga izolimi gjithnjë e më i madh i rajonit të tyre nga bota e jashtme, Khalilovi dhe Kodzoko vendosën të largoheshin nga atdheu.
Së bashku me familjet e tyre, ata u zhvendosën fillimisht në Gjeorgji, ku kaluan gati dy vjet duke pritur vizat për Gjermaninë, dhe tani jetojnë në qytetin universitar të Göttingenit, në Saksoninë e Poshtme. Këtë muaj, shtëpia diskografike TAL me qendër në Dyseldorf do të publikojë Music from the Caucasus – The Archive of Ored Recordings 2013–2023, një përmbledhje regjistrimesh të ndryshme me histori lufte, pavarësie dhe kujtese historike në të tashmen.
Zhvendosja në Gjermani ka riformësuar marrëdhënien e tyre me diasporën çerkeze. Afërsia me artistë dhe shtëpi diskografike ka hapur drejtime të reja eksperimentale, përfshirë një projekt elektronik me Martina Bertoni dhe themeluesin e TAL, Stefan Schneider, ish-anëtar i trios elektronike To Rococo Rot. Ndërkohë, shtëpia diskografike vazhdon punën e saj bazë rajonale me muzikantë të Kaukazit të Veriut dhe projekte arkivore. Grupi karaçaj Gollu po përgatit një album të ri, ndërsa grupi i Kodzokos, Jrpjej, po punon me vokalisten Svetlana Mamresheva me bazë në Berlin; gjithashtu po zhvillohen projekte arkivore me muzikantë të Nogajëve, një pakicë etnike e shpërndarë në Kaukazin e Veriut, rajonin e Vollgës dhe Azinë Qendrore.
“Me kalimin e kohës, kuptuam se nuk është trauma apo narrativa e viktimës ajo që i jep vlerë muzikës – janë historitë pas saj,” thotë Khalilovi. “Këto këngë nuk janë thjesht trishtim abstrakt; ato lidhen me gjenocidin, shpërnguljen, humbjen e gjuhës dhe kushtet e përditshme koloniale që ende ekzistojnë. Problemet historike vazhdojnë ta formësojnë të tashmen. Nëse duam që diçka të ndryshojë, duhet të flasim për to.”
*Burimi: theguardian.com/ Gazetaria e The Guardian është e pavarur/ Përgatiti për botim: L.Veizi