Simon Tisdall*
Donald Trump është një përbindësh – dhe për më tepër një përbindësh i trashë – siç e tregoi shpifja e tij e ndyrë ndaj ushtarëve britanikë që shërbyen në Afganistan. Përpjekja e tij për t’i rrëmbyer Danimarkës territor sovran të një aleati besnik; fjalimi i tij shkatërrues i normave dhe thellësisht injorant në Davos javën e kaluar; si dhe bullizmi i tij përbuzës ndaj udhëheqësve të Britanisë së Madhe dhe BE-së, kanë dëshmuar përfundimisht se çfarë kërcënimi ekzistencial, i papajtueshëm, i papërshkrueshëm është në të vërtetë presidenti i 47-të i SHBA-së.
Pas Davosit, gjithë biseda sillet rreth asaj se çfarë duhet të bëjnë në të ardhmen Britania, BE-ja dhe NATO-ja për t’i rezistuar dhe për ta frenuar Trump-in, dhe si të kundërshtojnë përpjekjet e tij për të shkatërruar rendin global të bazuar në rregulla. Megjithatë, kërkohet sens mase. Nëse politikat dhe qëndrimet e tij hiqen nga ekuacioni, bëhet e qartë se bota e pasluftës – sado e pakëndshme, por e njohur – e rivaliteteve mes fuqive të mëdha dhe sferave de facto të ndikimit, mbetet në thelb e pandryshuar. Vazhdimësitë janë më të shumta se çarjet. Po ashtu, është e qartë se kjo krizë nuk është, në fund të fundit, diçka që Evropa mund ta zgjidhë e vetme.
Trump – dhe vetëm Trump – është problemi kryesor dhe urgjent. Dhe Trump është një përbindësh “made in America”. U takon amerikanëve ta çbëjnë atë dhe të rregullojnë gjërat – gjë që, me siguri, do ta bëjnë, herët a vonë.
Kriza ende e ndezur e Groenlandës është shembulli më i fundit – pas Venezuelës, Gazës dhe Iranit – i shtrirjes neo-imperiale të Trump-it. Nëse ai vërtet do të donte të forconte sigurinë në Arktik, mjaftonte të kërkonte. Danimarka tashmë është e detyruar me traktate të pranojë më shumë dhe më të mëdha baza amerikane. Aleatët e NATO-s dhe BE-ja janë të gatshëm të ndihmojnë. Por ajo që krakeni i Uashingtonit kërkon realisht është të gëlltisë gjithë territorin dhe burimet e tij, pavarësisht dëshirës së groenlandezëve.
Paraqitja e Trump-it në Davos – e dhimbshme për t’u parë, pa dinjitet dhe plot ankesa – zbuloi një njeri egoja e të cilit nuk njeh kufij, ambicia e tepruar për ta komanduar botën po del jashtë kontrollit. Kjo nuk është aspak teprim. Si ndryshe të kuptohet “bordi i tij i paqes” i ri – një klub diktatorësh prej 1 miliard dollarësh, me veten si kryetar përjetë, që synon hapur të zëvendësojë OKB-në?
Taktikat e tij të forcës, përfshirë kërcënimet e zakonshme me tarifa, shkaktuan diçka afër panikut te udhëheqësit evropianë. Reagimi i Ursula von der Leyen ishte tipik: “Ndryshimi në rendin ndërkombëtar nuk është vetëm sizmik, por i përhershëm,” paralajmëroi ajo. Konsensusi i gjerë – Mark Carney, kryeministri i Kanadasë, u shpreh me një apokaliptikë elokuente – është se bota ka ndryshuar, përgjithmonë dhe për keq, dhe se i vetmi rregull i mbetur është “forca bën të drejtën”.
Kjo vajtim i ditës së kiametit është i ekzagjeruar dhe i varfër në perspektivë. Historikisht, rendi i bazuar në rregulla, i udhëhequr nga OKB-ja, ka qenë gjithmonë një zgjedhje “merre ose lëre” për fuqitë e mëdha të kohës. Pushtimi i paligjshëm i Irakut në vitin 2003 është shembull tipik. Ajo që e bënte sistemin të funksiononte, shumicën e kohës, ishte ndjekja racionale e interesit kombëtar. Dallimi kyç sot është se Trump sillet në mënyrë irracionale, duke rrezikuar interesat dhe vlerat e SHBA-së dhe të aleatëve të saj.
Shumica e amerikanëve tani duket se ndajnë pikëpamjen evropiane se Trump është një turp i rrezikshëm. Pothuajse në çdo çështje, të brendshme dhe të jashtme, nivelet e mosmiratimit të tij po arrijnë rekorde të reja. Në Davos, Trump përsëriti gënjeshtrën se fitoi një “fitore dërrmuese” në 2024. Në të vërtetë, ai e fitoi zgjedhjen me një diferencë prej 1.5% të votës popullore. Nga një elektorat i regjistruar prej 174 milionësh, rreth 97 milionë votuan për dikë tjetër ose nuk votuan fare. Sot, shumica anti-Trump është shumë më e madhe.
Çfarë duhet bërë? Zgjedhjet e mesmandatit në nëntor mund ta frenojnë – edhe pse duken ende larg. Keqmenaxhimi i ekonomisë nga Trump, veçanërisht luftërat e tij me tarifa, po ushqen një krizë “përballueshmërie” ekzistencën e së cilës ai e mohon. Sulmet e dhunshme paramilitare anti-migrantë në qytetet amerikane po prodhojnë skena që të kujtojnë filmin Civil War të vitit 2024. Trump shkel çdo ditë Kushtetutën e SHBA-së, ndarjen e pushteteve, demokracinë përfaqësuese dhe liritë civile.
Amerikanët nuk votuan për këtë. As aleatët e SHBA-së, si Britania. Pavarësisht diplomacisë së saj gjithnjë të sjellshme e të duruar dhe mikpritjes personale ndaj Trump-it, qeveria e Keir Starmer është tradhtuar ose minuar vazhdimisht për Ukrainën, rregullimin e teknologjisë së madhe, tregtinë, politikat klimatike, ndihmën për Gazën, shtetësinë palestineze dhe tani edhe për bilancin britanik në Afganistan.
Është e lehtë të kuptohet pse politikanët perëndimorë shqetësohen. Groenlanda mbetet e pazgjidhur. Trump dhe NATO janë në prag thyerjeje. Lufta për një paqe të drejtë në Ukrainë rrezikon seriozisht të humbasë. Plani “historik” i Trump-it për paqen në Lindjen e Mesme injoron fatalisht çështjen qendrore: pavarësinë e Palestinës. Përbuzja e tij personale për kufijtë sovranë, Kartën e OKB-së dhe të drejtën ndërkombëtare inkurajon autokratët kudo.
Megjithatë, shpresa qëndron te fakti se shumica e amerikanëve bien dakord se Trump është një gabim – në mos një devijim i hapur dhe i neveritshëm. Sondazhet tregojnë se shumica mbeten fuqishëm pro-Evropë dhe pro-NATO. Dhe shumica, me siguri, e kuptojnë se kjo farsë shkatërruese e Shtëpisë së Bardhë nuk mund të vazhdojë pa u ndalur.
Për hir të miqve të tyre, për hir të rendit global, për hir të arsyes së tyre, shumica e heshtur e SHBA-së duhet tani të veprojë me shpejtësi, vendosmëri dhe unitet – dhe, nëse është e nevojshme, me një dozë fleksibiliteti kushtetues të pazakontë – për t’i dhënë fund sundimit të tij despotik përpara se gjërat të përkeqësohen më tej.
Qytetarë të Republikës! Impeach Trump-in. Shpalleni të papërshtatshëm. Ngrihuni, rebelohuni dhe rrëzojeni ashtu siç, 250 vjet më parë, u rrëzua George III. Bëni çfarë të duhet për ta larguar paqësisht nga bota këtë uzurpator të stolisur dhe të trashë, për ta përmbysur këtë mbret të vetëshpallur – por bëjeni shpejt. Çarmatosejeni. Mbylleni. Burgoseni. Nxirreni përbindëshin nga trupi politik.
Që nga viti 1945, amerikanët e kanë parë veten si flamurtarë të lirisë globale. Tani duhet të çlirojnë veten. SHBA-ja e vitit 2026 ka nevojë për një revolucion të dytë. Për t’i shpëtuar makthit, për të shpëtuar demokracinë, për të rindërtuar qytetin mbi kodër, tirani duhet të bjerë.
Simon Tisdall është komentator i çështjeve të jashtme në The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi