Last Updated on 17/04/2026 by Fernada
Një sistem diellor “alien” po ndryshon para syve tanë. Rreth yllit TOI-201 është zbuluar një sistem planetar i pazakontë, me super-Toka përvëluese dhe një xhuxh të madh kafe që zhvillojnë një “vallëzim” gravitacional unik.
Një sistem planetar, dhjetëra vite dritë larg Tokës, nuk i ngjan asgjëje të njohur deri më sot dhe, për më tepër, mund të vëzhgohet ndërsa transformohet në kohë reale. I quajtur TOI-201, ai rrotullohet rreth një ylli të tipit F, më i nxehtë dhe më masiv se Dielli ynë. Një ekip studiuesish i udhëhequr nga Ismael Mireles në Universitetin e New Mexico, nën drejtimin e profesoreshës Diana Dragomir, ka arritur të rindërtojë arkitekturën tredimensionale të këtij sistemi. Rezultatet, të publikuara në revistën “Science Advances”, zbulojnë tre botë të ndryshme, të lidhura nga ndërveprime gravitacionale që nuk janë parë më parë.
Planeti më i vogël i sistemit është TOI-201 d, një super-Tokë shkëmbore. Me diametër rreth 1.4 herë më të madh se Toka dhe masë gjashtë herë më të lartë, ai rrotullohet rreth yllit të tij në vetëm 5.85 ditë. Afërsia ekstreme me yllin e bën të pamundur praninë e ujit të lëngshëm në sipërfaqe.
Më larg ndodhet TOI-201 b, një gjigant gazi i quajtur “Jupiter i ngrohtë”. Me rreth gjysmën e masës së Jupiterit, ai përfundon një orbitë në 53 ditë, duke u pozicionuar mes planetëve shumë të afërt me yllin dhe atyre të ftohtë si Jupiteri ynë, që i duhet rreth 12 vjet për një rrotullim të plotë. Sipas NASA-s, ky planet ndodhet rreth 0.3 njësi astronomike larg yllit të tij, një zonë ende e paqartë për astronomët që përpiqen të kuptojnë si këta trupa kanë arritur në këto orbita.
Protagonisti i vërtetë i sistemit është TOI-201 c, një xhuxh kafe me masë rreth 14.2 herë më të madhe se ajo e Jupiterit. Ai kryen një orbitë të plotë për 7.7 vite dhe ndodhet mesatarisht 4.28 njësi astronomike larg yllit. Ky është objekti më masiv pas vetë yllit dhe ndikimi i tij gravitacional dominon gjithë sistemin. Veçantia e tij qëndron edhe në faktin se është objekti në tranzit me periudhën orbitale më të gjatë i zbuluar ndonjëherë.
Orbita e tij është shumë e zgjatur, me një ekscentricitet të lartë, duke e afruar ndonjëherë deri në 1.5 njësi astronomike nga ylli, pavarësisht distancës mesatare shumë më të madhe. Studiuesit theksojnë se shumica e xhuxhëve kafe të njohur zakonisht rrotullohen shumë më afër yjeve të tyre.
Xhuxhët kafe janë objekte qiellore me masë mbi 13 herë atë të Jupiterit, por jo aq të mëdhenj sa të nisin reaksionet e bashkimit të hidrogjenit si një yll i vërtetë. Ata konsiderohen si një formë ndërmjet planetëve gjigantë dhe yjeve të dështuar.
Prania e këtij objekti u zbulua falë një metode të quajtur Variacionet e Kohës së Tranzitit. Duke analizuar të dhënat e teleskopit hapësinor TESS, shkencëtarët vunë re devijime deri në 30 minuta në kalimet e planetit TOI-201 b përpara yllit, një sinjal i qartë i pranisë së një trupi të fshehur gravitacional.
Për të konfirmuar zbulimin, studiuesit kombinuan disa teknika, përfshirë matjen e shpejtësisë radiale të yllit, fotometrinë e tranzitit dhe të dhënat astrometrike nga misionet hapësinore Hipparcos dhe Gaia. Këto metoda lejuan përcaktimin e masave dhe orbitave të trupave në sistem.
Ajo që i habiti më shumë shkencëtarët ishte struktura e sistemit. Orbitat e tre objekteve nuk janë në të njëjtin plan, siç ndodh zakonisht në sistemin tonë diellor. Ato janë të pjerrëta ndaj njëra-tjetrës, duke krijuar ndërveprime që ndryshojnë gradualisht orientimin e orbitave dhe që mund të vëzhgohen në kohë reale.
Ky është një nga rastet e rralla ku ndryshimet në orbitat planetare mund të ndiqen brenda një periudhe të krahasueshme me jetën e njeriut. Ndryshe nga shumica e sistemeve që evoluojnë në miliona vite, TOI-201 ofron një mundësi unike për të parë dinamikën planetare në veprim.
Pasojat e kësaj strukture janë të jashtëzakonshme. Brenda rreth 200 vitesh, super-Toka nuk do të kalojë më përpara yllit nga këndvështrimi ynë. Më vonë do të ndodhë e njëjta gjë edhe me planetin gjigant dhe xhuxhin kafe. Megjithatë, pas mijëra vitesh, këto tranzite do të rikthehen, duke ndjekur cikle të gjata kozmike.
Ndërkohë, një ngjarje e rëndësishme është parashikuar për 26 mars 2031, kur pritet tranziti i ardhshëm i TOI-201 c, një mundësi e rrallë për vëzhgime të mëtejshme nga shkencëtarët në mbarë botën.