Historia e parë e makinave elektrike dhe arsyet pse u zhdukën për dekada
Përgatiti: Leonard Veizi
Në kapërcyell të shekullit XIX, kur njerëzimi po linte pas epokën e avullit për t’u hedhur në krahët e elektricitetit, rrugët e metropoleve botërore nuk ushtonin nga zhurma e pistoneve, por gumëzhinin nga një heshtje elegante. Përpara se benzina të diktonte ritmin e botës moderne, automobili lindi si një premtim i pastër dhe i qetë. Ishte një kohë kur e ardhmja nuk njihte erën e rëndë të hidrokarbureve, por shkëlqimin e bakrit dhe fuqinë e akumulatorëve…
…Megjithatë, ky agim teknologjik u ndërpre nga një “heshtje” tjetër, një harresë industriale që zgjati mbi 100 vjet, duke e lënë motorin elektrik në hije të një bote që u dashurua pas zjarrit dhe shpërthimit të brendshëm.
Rekordi që sfidoi kohën
Në 18 dhjetor të vitit 1898, në rrethinat e Parisit, aristokrati francez Gaston dë Shasllu-Loba, i njohur si “Kontet e Shasllu”, do të bënte histori. Me mjetin e tij të quajtur “Zhanto”, një strukturë druri dhe hekuri e pajisur me bateri, ai arriti shpejtësinë marramendëse për kohën prej 65 km/h.
Ky nuk ishte thjesht një rekord sportiv, por një triumf i inxhinierisë. Në atë periudhë, makinat elektrike zinin rreth 38% të tregut në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke lënë pas makinat me benzinë që konsideroheshin të pasigurta, të zhurmshme dhe tejet komplekse për t’u ndezur.
Pse “vdiq” makina elektrike?
Arsyet e zhdukjes së makinave elektrike nga vitet 1920 deri në fund të shekullit XX nuk ishin thjesht teknike, por një kombinim fatal i faktorëve gjeopolitikë dhe industrialë:
1-“Mallkimi” i densitetit të energjisë
Bateritë e asaj kohe, kryesisht me plumb dhe acid, kishin një densitet energjie mjaft të ulët. Ndërsa një gallon benzinë ofronte një sasi të stërmadhe energjie në peshë minimale, bateritë kërkonin qindra kilogramë peshë për të përshkuar vetëm disa dhjetëra kilometra. Me ndërtimin e rrugëve ndërshtetërore në SHBA, si ato që lidhnin qytetet e mëdha, “autonomia” u bë problemi kryesor
2-Revolucioni i Henrit dhe linja e montimit
Në vitin 1908, Henri Ford prezantoi “Modelin T”. Duke përdorur linjën e montimit masiv, Fordi uli koston e makinës me benzinë në nivele të paimagjinueshme. Ndërsa një makinë elektrike luksoze kushtonte rreth $1,750$ dollarë, “Modeli T” shitej për vetëm 650 dollarë. Ekonomia e shkallës e bëri benzinën mjetin e klasës punëtore, ndërsa elektrikun një “lodër” të shtrenjtë për elitat urbane.
3-Goditja teknike: Ndezësi elektrik
Deri në vitin 1912, makinat me benzinë kërkonin një forcë fizike të madhe për t’u ndezur me manivelë, një proces i rrezikshëm që shpesh thyente krahët e shoferëve. Kjo i bënte makinat elektrike të preferuarat e grave dhe të moshuarve. Por, shpikja e ndezësit elektrik nga Çarls Ketering e hoqi këtë barrierë. Papritur, makina me benzinë u bë po aq e lehtë për t’u përdorur sa ajo elektrike, por me avantazhin e shpejtësisë dhe distancës.
4-Nafta e lirë dhe gjeopolitika
Zbulimi i fushave gjigante të naftës në Teksas e bëri karburantin më të lirë se ujin e pijshëm në disa zona. Lobimi i fuqishëm i industrisë së naftës dhe ndërtimi i një rrjeti global pikash karburanti e vulosën fatin e motorit elektrik, duke e dëbuar atë në harresë për një shekull të tërë.
Trashëgimia e humbur
Për dekada me radhë, teknologjia elektrike u kufizua vetëm në automjete specifike, si kamionët e qumështit në Britaninë e Madhe apo mjetet e transportit nëpër magazina. Heshtja e motorëve elektrikë nuk ishte pasojë e dështimit të idesë, por e një konjukture historike ku “ari i zi” i naftës fitoi betejën mbi rrymën e padukshme.
Sot, rikthimi te makina elektrike nuk është një shpikje e re, por një rikthim në origjinë. Rekordi i Gaston dë Shasllu-Loba në 1898 mbetet një dëshmi se njerëzimi e kishte gjetur rrugën e duhur që në fillim, por u deshën 120 vjet që shkenca, ndërgjegjja mjedisore dhe ekonomia të bëheshin bashkë për të riaktivizuar atë motor që dikur premtonte një botë pa tym.
Pyetja që mbetet për historiografinë teknike është: Sa më përpara do të ishte bota sot, nëse burimet që u shpenzuan për optimizimin e motorit me djegie do të ishin investuar te bateritë që në vitin 1900?