Më 15 korrik 1834, mbretëresha Maria Kristina e Spanjës nënshkroi dekretin që shfuqizonte përfundimisht Inkuizicionin Spanjoll, duke i dhënë fund një institucioni që për më shumë se tre shekuj kishte mbjellë frikë, përndjekje dhe dhunë në emër të fesë dhe të pushtetit. Pas rreth 356 vjetësh veprimtarie, një nga mekanizmat më famëkeq të kontrollit fetar dhe politik në Evropë mori fund, duke shënuar një hap të rëndësishëm drejt reformave liberale dhe ndarjes së autoritetit shtetëror nga ai fetar.
Koncepti i inkuizicionit nuk lindi në Spanjë. Forma të ndryshme të gjykimeve fetare kishin ekzistuar që në fund të Perandorisë Romake dhe më vonë në Evropën mesjetare, ku Kisha Katolike krijoi struktura për të hetuar dhe ndëshkuar ata që konsideroheshin heretikë. Megjithatë, Inkuizicioni Spanjoll, i themeluar në vitin 1478, u shndërrua në simbolin më të njohur dhe më të ashpër të intolerancës fetare.
Institucioni u krijua nga mbreti Ferdinand II i Aragonës dhe mbretëresha Izabela I e Kastijës, të cilët morën miratimin e Papës Siksti IV. Në atë kohë, Spanja sapo po konsolidohej si një mbretëri e bashkuar pas shekujsh luftërash të njohura si Reconquista, gjatë të cilave territoret e kontrolluara nga sundimtarët myslimanë u rimorën nga mbretërit e krishterë. Për të forcuar unitetin politik dhe fetar të vendit, sundimtarët vendosën që katolicizmi të ishte feja e vetme e shtetit.
Objektivi zyrtar i Inkuizicionit ishte identifikimi dhe ndëshkimi i atyre që dyshoheshin se kishin braktisur ose tradhtuar fenë katolike. Në praktikë, ai u përdor edhe si një mjet politik për të kontrolluar shoqërinë dhe për të eliminuar kundërshtarët. Viktima të tij u bënë hebrenjtë dhe myslimanët e konvertuar në krishterim, të njohur si conversos dhe moriscos, protestantët, mistikët, intelektualët, si edhe persona të akuzuar për blasfemi, magji apo ide që binin ndesh me doktrinën zyrtare.
Proceset e Inkuizicionit zhvilloheshin shpesh në fshehtësi. Të akuzuarit mund të burgoseshin për periudha të gjata, të torturoheshin për të nxjerrë rrëfime ose të dënoheshin me konfiskim pasurie, burgim, internim apo ekzekutim. Ceremonitë publike të dënimit, të njohura si auto-da-fé (“akti i besimit”), u bënë simbol i pushtetit të Inkuizicionit dhe i frikës që ai ushtronte mbi popullsinë.
Historianët vlerësojnë se gjatë ekzistencës së tij dhjetëra mijëra njerëz u hetuan, u burgosën ose u dënuan, ndërsa mijëra të tjerë humbën jetën. Edhe pse shifrat e sakta mbeten objekt debati mes studiuesve, ndikimi psikologjik, shoqëror dhe kulturor i këtij institucioni ishte i jashtëzakonshëm.
Me përhapjen e ideve të Iluminizmit, rritjen e kërkesave për liri fetare dhe reformimin e shtetit spanjoll gjatë shekullit XIX, Inkuizicioni humbi gradualisht fuqinë e tij. Shfuqizimi përfundimtar më 15 korrik 1834 u konsiderua një fitore e mendimit liberal dhe e të drejtave civile, duke mbyllur një kapitull të errët të historisë evropiane.
Sot, Inkuizicioni Spanjoll kujtohet si një paralajmërim për rreziqet që lindin kur pushteti politik dhe ai fetar bashkohen për të shtypur lirinë e ndërgjegjes. Ai mbetet një nga shembujt më të njohur të intolerancës institucionale dhe një kujtesë e rëndësisë së mbrojtjes së të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.
Përgatiti: L.Veizi