Më 8 tetor 1895 u lind Ahmet Zogu, politikan shqiptar, kryeministër, president dhe mbreti i parë i Shqipërisë
Përgatiti: Leonard Veizi
Më 8 tetor 1895, në Burgajet të Matit, lindi Ahmet Zogolli. Në vitin 1895 Shqipëria nuk ekzistonte ende si shtet. Kufijtë e saj do të vizatoheshin 18 vjet më vonë, në vitin 1913, dhe shteti i ri që lindi prej tyre do të hynte menjëherë në një periudhë paqëndrueshmërie, ku pushteti ndahej mes bejlerëve, krerëve krahinorë dhe qeverive që rrëzoheshin brenda muajsh.
Mësimet e para i mori në Burgajet, me mësues privatë, sipas zakonit të familjeve bejlere. Më pas u dërgua për shkollim në Stamboll, në Liceun Perandorak të Gallatasarajit. Formimi i tij osman ishte i kufizuar: sipas disa biografive, rreth tre vjet studime, fillimisht në Liceun e Galatasarajit për parinë dhe më pas në shkollën ushtarake në Manastir (Bitola). Nuk ka dokumente për nota apo për një diplomë të përfunduar. Shkollimi iu ndërpre në vitin 1911, kur pas vdekjes së të atit, Xhemal Pashë Zogollit, u thirr në moshën 16-vjeçare të merrte detyrën e kreut të familjes dhe Guvernatorit trashëgues të Matit, post për të cilin u emërua përpara vëllait të madh.
Lidhja me Austrinë vjen nga Lufta e Parë Botërore. Gjatë luftës, Zogu dhe forcat e Matit luftuan krah Austro-Hungarisë, që kishte pushtuar Shqipërinë e Veriut. Pas një konflikti me komandën austriake, u dërgua praktikisht në internim. U mbajt në Vjenë në vitet 1917-1918 dhe më pas në Romë në 1918-1919, para se të kthehej në Shqipëri në vitin 1919. Ishte një praktikë e kohës: Vjena sillte për shkollim dhe formim bijtë e familjeve më me ndikim shqiptare me shpenzimet e Ministrisë së Jashtme austriake. Në Vjenë, Zogu njohu nga afër stilin perëndimor të jetesës, që më vonë do të reflektohej në modelin e oborrit dhe të administratës që ndërtoi.
Nga Mati në Tiranë
Zogu vinte nga një familje me peshë në Mat. I ati, Xhemal Pasha Zogolli, ishte kajmekam dhe prijës i krahinës, ndërsa e ëma, Sadije Toptani, vinte nga familja Toptani, një nga familjet më të fuqishme të Shqipërisë së Mesme.
Ahmet Zogu hyri herët në politikë. Dhe nuk u kënaq me një post. I mori pothuajse të gjitha: deputet, ministër, kryeministër, president dhe, në fund, mbret. Historia do ta njihte si Zog I, Mbret i Shqiptarëve. Rasti i tij është rasti i një politikani që kuptoi shpejt se në Shqipërinë e viteve ’20 pushteti nuk mbahej vetëm me ligj. Duhej kontroll mbi ushtrinë, para për administratën, aleanca me krahinat dhe një aparat që ta zbatonte vendimin e qendrës.
Në vitet e para të shtetit shqiptar, prejardhja ishte kapital politik, por nuk mjaftonte.
Zogu u afirmua pas Kongresit të Lushnjës në janar 1920. U emërua ministër i Brendshëm dhe komandant i xhandarmërisë. Në atë pozitë, organizoi shtypjen e lëvizjeve separatiste dhe u bë një nga figurat kyçe të shtetit të ri. Në dhjetor 1921 ishte për pak kohë kryeministër, për t’u rikthyer në krye të qeverisë në dhjetor 1922, në moshën 27-vjeçare.
Shqipëria e atyre viteve ishte larg normalitetit institucional. Tirana ishte një qytet i vogël administrativ, qeveritë rrëzoheshin nga grushtet e shtetit dhe nga presionet e jashtme, ndërsa pushteti qendror shpesh nuk shtrihej përtej disa orëve rrugë nga kryeqyteti.
Qershori dhe dhjetori i vitit 1924
Kriza e vitit 1924 ishte pika e kthesës.
Më 20 prill 1924 u vra në Tiranë deputeti i opozitës Avni Rustemi. Vrasja nxiti një valë pakënaqësie. Në qershor, një kryengritje e armatosur e udhëhequr nga Bajram Curri dhe forca të tjera opozitare e detyroi Zogun të largohej nga vendi. Në pushtet erdhi Fan Noli.
Qeveria e tij zgjati gjashtë muaj.
Më 24 dhjetor 1924, Zogu u kthye nga Jugosllavia, i mbështetur me forca mercenare dhe me ndihmë logjistike nga Beogradi, i cili shihte te Noli një rrezik për shkak të afrimit të tij me Bashkimin Sovjetik. Hyri në Tiranë pa rezistencë të madhe. Qeveria e Nolit ra.
Ky rikthim i dha Zogut kontrollin e plotë.
Presidenti
Më 21 janar 1925, Asambleja Kushtetuese shpalli Republikën Shqiptare. Tre ditë më vonë, më 24 janar, Ahmet Zogu u zgjodh President i Republikës.
Kushtetuta e Republikës i jepte presidentit kompetenca shumë të gjera, të ngjashme me ato të një monarku kushtetues. Pushteti legjislativ dhe ekzekutiv u përqendruan praktikisht tek ai.
Në vitet 1925-1928 nisi konsolidimi i shtetit. U miratuan Kodi Civil, Kodi Penal, u reformua administrata, u shtri sistemi gjyqësor dhe u krijua një ushtri kombëtare. Në vitin 1925 u krijua Banka Kombëtare me kapital italian.
Në të njëjtën kohë, regjimi u bë autoritar. Opozita u neutralizua, shtypi u kontrollua dhe kryengritjet, si ajo e Dukagjinit në 1926 dhe e Delvinës e Fierit, u shtypën me forcë.
Nga president në mbret
Në verën e vitit 1928, Zogu ndërmori hapin e fundit.
Më 1 shtator 1928, Asambleja Kushtetuese miratoi Statutin Themeltar të Mbretërisë dhe shpalli Shqipërinë Monarki Kushtetuese. Ahmet Zogu mori titullin Zog I, Mbret i Shqiptarëve. Titulli nuk ishte rastësor. “Mbret i Shqiptarëve” dhe jo “Mbret i Shqipërisë” nënkuptonte pretendimin për të përfaqësuar kombin përtej kufijve të vitit 1913, një formulë e përdorur edhe nga monarki të tjerë në Ballkan.
Mbretëria solli një fazë ndërtimi institucional. U ndërtuan rrugë, ura, ndërtesa publike në Tiranë, u kodifikua legjislacioni dhe u përpoq të zbatohej reforma agrare e vitit 1930, e cila në praktikë dështoi.
Italia në derë
Problemi kryesor mbeti financimi. Shqipëria ishte e varfër dhe pa burime të brendshme për modernizim. Italia e Benito Musolinit ishte huadhënësi kryesor.
Me Paktet e Tiranës të viteve 1926 dhe 1927 dhe Marrëveshjen e Aleancës Mbrojtëse, Shqipëria hyri gjithnjë e më shumë në orbitën ekonomike dhe ushtarake italiane. Banka, ushtria dhe projektet infrastrukturore vareshin nga Roma.
Zogu u përpoq të manovronte. Në vitet 1931-1933 refuzoi ripërtëritjen e paktit të parë të Tiranës dhe u përpoq të diversifikonte mbështetjen, por hapësira ishte e ngushtë. Në vitin 1936, me marrëveshjet e reja ekonomike, varësia u thellua përsëri.
Më 27 prill 1938 u martua me konteshën hungareze Geraldinë Apponyi. Më 5 prill 1939 lindi djali, Leka.
7 prilli
Më 7 prill 1939, Italia fashiste sulmoi Shqipërinë. Zbarkimi nisi në Durrës, Vlorë, Sarandë dhe Shëngjin.
Rezistenca e organizuar, kryesisht nga xhandarmëria dhe vullnetarë në Durrës nën komandën e Mujo Ulqinakut dhe Abaz Kupit, nuk mundi të ndalte një ushtri të rregullt.
Më 8 prill, familja mbretërore u largua nga kufiri grek. Parlamenti, nën presion, votoi bashkimin kuror me Italinë dhe Viktor Emanueli III u shpall Mbret i Shqipërisë.
Për Zogun nisi mërgimi i gjatë: Greqi, Turqi, Rumani, Poloni, Estoni, Francë dhe më pas Britani e Madhe gjatë Luftës së Dytë Botërore. Pas luftës u vendos në Egjipt me ftesë të mbretit Faruk dhe më pas në Francë.
Pretendimi për fronin nuk u njoh nga aleatët. Në Shqipëri, regjimi komunist i Enver Hoxhës, i vendosur në fund të vitit 1944, e shpalli armik dhe konfiskoi pasuritë.
Mbreti pa mbretëri
Zogu vdiq në spitalin Foch në Suresnes, afër Parisit, më 9 prill 1961, në moshën 65-vjeçare. U varros fillimisht në varrezat e Thiais.
Në Shqipërinë komuniste, figura e tij u paraqit vetëm si përfaqësues i “regjimit zogist” dhe i klasave të përmbysura. Në mërgim, u njoh si mbret që nuk abdikoi kurrë.
Historia e tij nuk futet në asnjë nga këto dy skema.
Ishte autoritar, por kontribuoi në krijimin e një shteti qendror funksional pas kaosit të viteve 1920-1924. Ndërtoi institucione, por i përqendroi ato rreth pushtetit personal. Kërkoi mbështetje italiane për modernizim, por e gjeti veten të bllokuar nga ajo mbështetje. Në fund, refuzoi t’i dorëzonte Italisë Shqipërinë pa asnjë kusht dhe u largua përballë pushtimit.
Mbretëria e tij zgjati më pak se 11 vjet: nga 1 shtatori 1928 deri më 7 prill 1939.
Mërgimi zgjati 22 vjet.
Eshtrat e tij u kthyen në Shqipëri vetëm më 17 nëntor 2012 dhe u vendosën në Mauzoleun e Familjes Mbretërore në Tiranë.