Kjo ngjarje shënoi fillimin e “njëzet viteve fashiste” dhe instalimin e shtetit totalitar, duke shërbyer si model për autoritarizmin në Evropë.
Përgatiti: Leonard Veizi
Në mëngjesin e ftohtë të 28 tetorit 1922, qielli i Italisë dukej si një parathënie e kobshme. Nëpër rrugët e mbuluara me mjegull, turma burrash me këmisha të zeza (Squadristi), simbole romake dhe parulla për “rilindjen kombëtare”, po përgatiteshin të marshonin drejt zemrës së vendit – Romës. Ky akt, formalisht një shfaqje force, në të vërtetë ishte një grusht shteti i maskuar, fillimi i një epoke të re që do të përmbyllte epokën liberale italiane dhe do të çelte dyert e një diktature që do të shndërronte Evropën në një arenë lufte dhe ideologjish të zeza…
…Marshimi mbi Romë, i udhëhequr nga Benito Mussolini dhe Partia Kombëtare Fashiste (Partito Nazionale Fascista – PNF), shënoi pikën e kthesës për Italinë. Në atë kohë, vendi ishte i rraskapitur nga pasojat e Luftës së Parë Botërore: një borxh i madh publik, një inflacion galopant dhe papërshtatshmëri ekonomike që shkaktoi trazira sociale. Përçarja politike ishte e thellë; qeveritë liberale të njëpasnjëshme, të përfaqësuara shpesh nga figura si Giovanni Giolitti, ishin të pafuqishme dhe të paafta për t’i bërë ballë rritjes së lëvizjeve radikale, qoftë nga e majta socialiste, qoftë nga e djathta fashiste. Fashizmi, i ushqyer nga zhgënjimi i “fitores së gjymtuar” – ndjenja se Italia nuk kishte përfituar sa duhet nga Traktati i Versajës – premtoi rend, shuarje të kërcënimit komunist dhe lavdi kombëtare, duke tërhequr ndaj vetes pronarë tokash, industrialistë dhe klasa të mesme të frikësuara nga trazirat socialiste.
Faktet vendimtare të Marshimit
Plani i Drejtimit (Quadrumvirato): Marshimi nuk u drejtua vetëm nga Mussolini, por nga një grup i quajtur “Quadrumvirato” (Katërshja), i përbërë nga krerët kryesorë të fashizmit: Italo Balbo, Emilio De Bono, Cesare Maria De Vecchi dhe Michele Bianchi. Kjo tregonte një organizim ushtarak të qartë të lëvizjes.
Marrja e Qendrave Strategjike: Më 27 tetor 1922, rreth 30,000 fashistë (Squadristi) filluan të lëvizin nga veriut dhe qendrat industriale, duke marrë nën kontroll pikat kyçe si stacionet hekurudhore, zyrat postare dhe qendrat telefonike në qytete si Firence, Ancona dhe Perugia, para se të mblidheshin në periferi të Romës.
Hezitimi mbretëror
Kryeministri i asaj kohe, Luigi Facta, arriti të merrte firmën e Mbretit Viktor Emanuel III për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme (Stato d’assedio), çka do t’i jepte ushtrisë fuqinë për të shpërndarë lehtësisht fashistët, të cilët ishin të armatosur dobët. Megjithatë, në orët vendimtare të mëngjesit të 28 tetorit, Mbreti tërhoqi papritur mbështetjen e tij. Historianët debatojnë shkaqet: frika nga një luftë civile, besimi se fashistët mund të “zbutëshin” në një qeveri koalicioni, apo presioni nga elitat konservatore. Ky refuzim hapi plotësisht rrugën për grushtin e shtetit.
Ardhja triumfale
Më 30 tetor 1922, pa u qëlluar asnjë plumb nga forcat qeveritare, Mussolini u thirr në Romë nga Mbreti dhe iu besua formimi i qeverisë. Ai mbërriti në kryeqytet me tren nga Milano. Në Romë, ai kërkoi dhe mori postet kryesore për fashistët, duke u bërë Kryeministër, dhe më pas organizoi një paradë fitoreje për rreth 30,000 Këmisha të Zeza.
Konsolidimi i pushtetit
Mussolini e shfrytëzoi menjëherë legjitimitetin e sapofituar. Në pak muaj, ai e konsolidoi pushtetin, duke e shndërruar qeverinë në një regjim autoritar. Në vitin 1923, ai themeloi Milicinë Vullnetare për Sigurinë Kombëtare (Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale – MVSN), duke e institucionalizuar Squadrizmin fashist si një forcë policore paralele. Momenti vendimtar ishte vrasja e deputetit socialist Giacomo Matteotti në vitin 1924, i cili kishte denoncuar publikisht mashtrimet zgjedhore të fashistëve. Kjo ngjarje, megjithëse shkaktoi një krizë, çoi në vitet 1925-1926 në miratimin e “Ligjeve shumë fashiste” (Leggi Fascistissime):
-U shuan të gjitha partitë politike, përveç PNF.
-U shfuqizua shtypi i lirë dhe liria e fjalës.
-Kryeministri u bë efektivisht “Kreu i Qeverisë, i ngarkuar nga Mbreti” (Capo del Governo, Primo Ministro Segretario di Stato), përgjegjës vetëm para Mbretit dhe jo para Parlamentit.
-U ngrit Këshilli i Madh Fashist, që i dha Mussolinit kontroll absolut mbi shtetin.
Fillimi i katastrofës
Marshimi mbi Romë nuk ishte vetëm një ngjarje politike: ishte një kthesë historike për gjithë Evropën. Ai shërbeu si model dhe frymëzim për diktatorë të tjerë që do të ngriheshin më vonë – ndër ta, edhe Adolf Hitleri në Gjermani, i cili më vonë organizoi grushtin e dështuar të Mynihut në vitin 1923 (Putsch-i i Birrarisë) dhe mësoi nga metodat e Mussolinit për të kapur pushtetin përmes frikës, simboleve dhe dobësisë së institucioneve demokratike.
Një shekull më pas, kjo ngjarje mbetet paralajmërim i qartë se krizat ekonomike, zhgënjimi kombëtar dhe dobësia e institucioneve demokratike mund të hapin rrugën për autoritarizëm. Marshimi mbi Romë nuk ishte vetëm një lëvizje politike – ishte një marshim drejt errësirës, që e çoi Italinë dhe më pas botën në katastrofën e Luftës së Dytë Botërore.
