Last Updated on 21/02/2026 by Leonard
Në vitin 1937, ndërsa Spanja digjej nga lufta civile, diplomacia europiane përpiqej të shpëtonte atë që mund të shpëtohej nga paqja e brishtë e kontinentit. Konflikti kishte nisur në korrik 1936, kur një pjesë e ushtrisë, nën drejtimin e gjeneralit Francisco Franco, u ngrit kundër qeverisë republikane të zgjedhur. Brenda pak muajsh, lufta spanjolle u kthye në një fushëbetejë ideologjike mes fashizmit, komunizmit dhe demokracive liberale.
Marrëveshja e mosndërhyrjes
Për të shmangur përshkallëzimin e konfliktit në një luftë të përgjithshme europiane, fuqitë e mëdha mbështetën një marrëveshje ndërkombëtare që ndalonte dërgimin e “vullnetarëve”, armëve dhe ndihmave ushtarake në Spanjë. Kjo politikë u njoh si Marrëveshja e Mosndërhyrjes.
Në vitin 1937, u shpall zyrtarisht angazhimi për të ndaluar përfshirjen e shtetasve të huaj në luftë. Në letër, qëllimi ishte neutraliteti. Në praktikë, ishte një iluzion diplomatik.
Shkeljet e hapura
Gjermania e Italia, nën regjimet fashiste të Adolf Hitler dhe Benito Mussolini, e shkelën marrëveshjen që në fillim. Berlini dërgoi Legjionin “Condor”, njësi ajrore që testoi taktika të reja bombardimi – më famëkeqja ishte shkatërrimi i Guernicës në 1937. Roma dërgoi trupa, avionë dhe tanke në mbështetje të Frankos.
Nga ana tjetër, Bashkimi Sovjetik mbështeti Republikën me armë, këshilltarë ushtarakë dhe ndihmë logjistike. Përveç ndihmës zyrtare, mijëra vullnetarë nga e gjithë bota iu bashkuan Brigadave Ndërkombëtare për të luftuar kundër fashizmit.
Franca, e përçarë politikisht dhe e frikësuar nga përhapja e konfliktit, herë pas here e toleroi kalimin e ndihmave, por shpesh u tërhoq përballë presionit britanik dhe frikës nga një luftë e re me Gjermaninë.
Vetëm Britania e Madhe i qëndroi kryesisht besnike politikës së mosndërhyrjes. Qeveria britanike besonte se izolimi i konfliktit ishte mënyra më e mirë për të ruajtur paqen në Europë. Por kjo politikë, në praktikë, krijoi një pabarazi: ndërsa diktaturat ndërhynin hapur, demokracitë qëndronin në distancë.
Një provë gjenerale për Luftën e Dytë Botërore
Spanja u kthye në një laborator lufte. Aty u provuan armë të reja, taktika ajrore, bombardime mbi civilë – një paralajmërim i asaj që do të vinte në Lufta e Dytë Botërore.
Marrëveshja e vitit 1937 dëshmoi dobësinë e rendit ndërkombëtar të pasluftës së parë botërore. Lidhja e Kombeve, e krijuar për të garantuar paqen, nuk kishte mekanizma realë për të detyruar respektimin e vendimeve të saj. Fuqitë e mëdha vepronin sipas interesave të tyre strategjike, jo sipas parimeve kolektive.
Në fund, politika e mosndërhyrjes nuk e ndaloi luftën – përkundrazi, e zgjati atë dhe e la Republikën spanjolle më të izoluar. Në vitin 1939, Franko do të hynte fitimtar në Madrid, duke vendosur një diktaturë që do të zgjaste dekada.
Historia e 1937-ës mbetet një mësim i hidhur: kur parimet shpallen, por nuk mbrohen, ato shndërrohen në fjalë boshe. Dhe kur agresioni tolerohet në emër të paqes, shpesh është vetëm preludi i një lufte më të madhe.
Përgatiti: L.Veizi