Më 11 qershor 1937, një nga episodet më dramatike të terrorit stalinist arriti kulmin e tij. Pas një gjyqi të fshehtë që zgjati vetëm pak orë, tetë nga komandantët më të rëndësishëm të Ushtrisë së Kuqe u shpallën fajtorë për tradhti, komplot dhe spiunazh, dhe u ekzekutuan menjëherë. Ngjarja shënoi fillimin e goditjes së madhe kundër elitës ushtarake sovjetike dhe u bë një nga aktet më të njohura të asaj që historia e njeh si Spastrimi i Madh.
Në mesin e viteve 1930, Josif Stalin kishte konsoliduar pushtetin e tij pothuajse absolut në Bashkimi Sovjetik. Megjithatë, paranoja e tij politike po rritej vazhdimisht. Ai shihte armiq të mundshëm kudo: në parti, në administratë, në shërbimet sekrete dhe, mbi të gjitha, në ushtri.
Në atë kohë, Ushtria e Kuqe konsiderohej një nga institucionet më prestigjioze të shtetit sovjetik. Shumë prej komandantëve të saj kishin fituar famë gjatë Revolucionit Bolshevik dhe Luftës Civile Ruse. Ata gëzonin respekt të madh mes ushtarëve dhe kishin ndikim që, në sytë e Stalinit, mund të shndërrohej në kërcënim.
Gjyqi i fshehtë
Figura më e rëndësishme e të akuzuarve ishte Mikhail Tukhachevsky, një nga strategët më të aftë ushtarakë të kohës dhe reformatori kryesor i Ushtrisë së Kuqe. Ai dhe shtatë komandantë të tjerë u arrestuan me akuzën se po komplotonin për të rrëzuar qeverinë sovjetike në bashkëpunim me Gjermaninë naziste.
Historianët besojnë sot se provat kundër tyre ishin të fabrikuara nga policia sekrete sovjetike, NKVD-ja. Dokumentet e mëvonshme treguan se shumë prej dëshmive ishin nxjerrë përmes torturave, kërcënimeve dhe presionit psikologjik.
Më 11 qershor 1937, një gjykatë ushtarake e posaçme i shpalli të gjithë fajtorë. Dënimi ishte i menjëhershëm: pushkatim.
Brenda natës, Tukhachevsky dhe shtatë komandantët e tjerë u ekzekutuan.
Ushtria në shënjestër
Ekzekutimet nuk ishin fundi i spastrimit, por vetëm fillimi. Në muajt dhe vitet që pasuan, mijëra oficerë sovjetikë u arrestuan, u internuan në kampet e punës ose u vranë.
Pothuajse e gjithë elita drejtuese e ushtrisë u godit. Tre nga pesë marshallët e Bashkimit Sovjetik u eliminuan. Dhjetëra gjeneralë, komandantë korpusesh dhe shefa shtabesh pësuan të njëjtin fat.
Frika u përhap në të gjitha nivelet e forcave të armatosura. Oficerët shmangnin marrjen e iniciativave nga frika se mos interpretoheshin si shenja mosbesnikërie ndaj Stalinit.
Pasojat fatale
Kur Operacioni Barbarossa filloi në qershor 1941, pasojat e spastrimeve u bënë të dukshme. Ushtria sovjetike kishte humbur shumë nga komandantët e saj më të përgatitur dhe me përvojë.
Megjithëse studiuesit debatojnë mbi shkallën e ndikimit, shumica bien dakord se spastrimi i elitës ushtarake dobësoi ndjeshëm aftësinë e Bashkimit Sovjetik për t’u përballur me sulmin fillestar gjerman. Humbjet katastrofike të vitit 1941 lidhen shpesh me boshllëkun e krijuar nga eliminimi i oficerëve më të aftë katër vjet më parë.
Terrori që përpiu revolucionin
Ekzekutimi i tetë komandantëve më 11 qershor 1937 është sot simbol i një periudhe kur terrori shtetëror arriti nivele të paprecedenta. Gjatë Spastrimit të Madh, qindra mijëra qytetarë sovjetikë u arrestuan, ndërsa shumë prej tyre u pushkatuan ose përfunduan në sistemin famëkeq të kampeve Gulag.
Ironia tragjike ishte se shumë nga viktimat kishin qenë revolucionarë besnikë që kishin ndihmuar në krijimin e shtetit sovjetik. Por në atmosferën e dyshimit dhe frikës së krijuar nga Stalini, asnjë meritë e kaluar nuk garantonte siguri.
Ekzekutimet e qershorit 1937 mbeten një nga shembujt më të qartë se si një regjim mund të shkatërrojë vetë elitën e tij në emër të ruajtjes së pushtetit absolut.
Përgatiti: L.Veizi