Në nëntorin e vitit 1943, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po hynte në fazën e saj më kritike, Teherani u shndërrua në qendrën e diplomacisë globale. Në ambasadën e Bashkimit Sovjetik në kryeqytetin iranian u mblodhën tre nga figurat më të fuqishme të shekullit XX: Presidenti amerikan Franklin D. Roosevelt, Kryeministri britanik Winston Churchill dhe lideri sovjetik Joseph Stalin. Kjo ishte Konferenca e Teheranit – takimi i parë i drejtpërdrejtë mes udhëheqësve të Aleatëve të mëdhenj.
Konferenca, e cila u zhvillua nga 28 nëntori deri më 1 dhjetor 1943, kishte një agjendë të qartë dhe thelbësore: përcaktimin e strategjisë së përbashkët për mposhtjen përfundimtare të Gjermanisë naziste dhe organizimin e rendit botëror pas fitores. Ishte periudha kur fati i Evropës dhe i botës në tërësi po vendosej mbi tryezën e negociatave, ndërsa fronte të tëra lëviznin nën peshën e vendimeve politike dhe ushtarake.
Ky takim pasoi Konferencën e Kajros, mbajtur më 22 nëntor 1943, ku Roosevelt dhe Churchill diskutuan për Lindjen e Largët dhe çështjet e Azisë. Teherani, megjithatë, ishte momenti i vërtetë i unitetit të Aleatëve, pasi aty të tria fuqitë e mëdha – Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Bashkimi Sovjetik – u ulën për herë të parë së bashku për të koordinuar veprimet e tyre.
Vendimet e marra në Teheran i hapën rrugë planifikimit të zbarkimit aleat në Normandi (Operacioni “Overlord”), përshpejtuan koordinimin me frontin lindor dhe krijuan bazat e marrëveshjeve që do të formalizoheshin më vonë në Jaltë dhe Potsdam në vitin 1945.
Në retrospektivë, Konferenca e Teheranit nuk shënoi thjesht një takim diplomatik, por një pikë kthese që ndikoi drejtpërdrejt në rrjedhën e luftës dhe në formësimin e botës së pasluftës. Në strategjitë, tensionet dhe kompromiset e atij takimi, shihet qartë anatomia e rendit ndërkombëtar që do të pasonte për dekadat e ardhshme.
Përgatiti: L.Veizi