Përgatiti: Leonard Veizi
21 nëntor 1995. Pas 21 ditësh negociatash intensive në bazën ajrore amerikane “Rajt-Peterson”, pranë qytetit Dejton, në shtetin e Ohajos, presidenti amerikan Bill Klinton njoftoi arritjen e një marrëveshjeje historike për t’i dhënë fund luftës në Bosnjë-Hercegovinë. Pas më shumë se tre vjetësh përleshjesh të përgjakshme, spastrimesh etnike dhe shkatërrimesh masive, palët ndërluftuese kishin pranuar më në fund të uleshin në tryezën e negociatave.
Konflikti kishte marrë një përmasë tragjike. Mbi 200 mijë njerëz përllogariteshin të kishin humbur jetën sipas vlerësimeve të përdorura në atë kohë, ndërsa rreth dy milionë të tjerë ishin detyruar të braktisnin shtëpitë e tyre. Vlerësimet e mëvonshme historike e kanë vendosur numrin e viktimave në rreth 100 mijë, por përmasat njerëzore të katastrofës mbetën të pallogaritshme. Qytete të tëra ishin shkatërruar, fshatra ishin zbrazur dhe bashkëjetesa shumëvjeçare mes komuniteteve etnike ishte kthyer në armiqësi të përgjakshme.
Në tryezën e Dejtonit u ulën tre presidentë: Sllobodan Millosheviçi i Republikës Federale të Jugosllavisë, Franjo Tugjmani i Kroacisë dhe Alija Izetbegoviçi i Bosnjë-Hercegovinës. Millosheviçi përfaqësonte në negociata edhe interesat e udhëheqjes së serbëve të Bosnjës, ndërsa Izetbegoviçi mbronte shtetin boshnjak, integriteti territorial i të cilit ishte vënë në pikëpyetje nga lufta.
Procesi diplomatik u drejtua nga diplomati amerikan Riçard Hollbruk, me mbështetjen e sekretarit amerikan të Shtetit, Uoren Kristofer. Për 21 ditë, negociatat u zhvilluan në një atmosferë të tensionuar, larg syve të medias. Diplomacia amerikane përdori presionin politik, kompromiset territoriale dhe negociatat intensive për t’i detyruar palët të pranonin një zgjidhje që, deri pak kohë më parë, dukej pothuajse e pamundur.
Sipas marrëveshjes, Bosnjë-Hercegovina do të vazhdonte të ekzistonte si një shtet i vetëm, por organizimi i saj i brendshëm do të ndahej në dy njësi të mëdha politike: Federatën e Bosnjë-Hercegovinës, ku përfshiheshin boshnjakët dhe kroatët, dhe Republikën Sërpska, të banuar kryesisht nga serbët e Bosnjës. Secila njësi do të kishte institucionet dhe kompetencat e veta, ndërsa shteti qendror do të ruante përgjegjësitë për politikën e jashtme, tregtinë e jashtme, politikën monetare dhe çështje të tjera të përbashkëta. Sarajeva do të mbetej kryeqyteti i vendit.
Një nga pikat më të rëndësishme të marrëveshjes ishte vendosja në terren e një force ndërkombëtare prej 60 mijë ushtarësh, nën drejtimin e NATO-s, e njohur si IFOR. Misioni i saj ishte të garantonte zbatimin e marrëveshjes, të ndante forcat kundërshtare, të mbikëqyrte tërheqjen e trupave dhe të krijonte kushtet për një paqe të qëndrueshme.
Por për të kuptuar rëndësinë e Dejtonit, duhet të kthehemi në fillimet e shpërbërjes së Jugosllavisë.
Në fillim të viteve 1990, federata jugosllave, e përbërë nga gjashtë republika – Sllovenia, Kroacia, Bosnjë-Hercegovina, Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia – nisi të shpërbëhej nën peshën e krizës ekonomike, rivaliteteve politike dhe nacionalizmit në rritje. Pas vdekjes së Josip Broz Titos, ekuilibri politik që kishte mbajtur të bashkuar federatën u dobësua ndjeshëm. Sllobodan Millosheviçi, i cili kishte konsoliduar pushtetin në Serbi, ndoqi një politikë nacionaliste që synonte ruajtjen e ndikimit serb në hapësirën jugosllave.
Sllovenia dhe Kroacia shpallën pavarësinë në vitin 1991. Në vitin pasues, në mars 1992, edhe Bosnjë-Hercegovina shpalli pavarësinë pas një referendumi të bojkotuar kryesisht nga serbët e Bosnjës. Këta të fundit kundërshtuan shkëputjen nga Jugosllavia dhe, me mbështetjen politike e ushtarake të Beogradit, nisën një kryengritje të armatosur për të krijuar territore të kontrolluara prej tyre.
Në prill 1992, lufta shpërtheu në të gjithë Bosnjën. Ushtria Popullore Jugosllave, e cila gradualisht kishte kaluar nën ndikimin e Beogradit, dhe formacionet ushtarake serbe u përfshinë në operacione të gjera kundër forcave boshnjake dhe kroate. Në të njëjtën kohë, aleancat mes boshnjakëve dhe kroatëve u përkeqësuan, duke çuar edhe në përleshje të armatosura mes tyre, veçanërisht gjatë viteve 1993-1994.
Lufta u shoqërua me krime të rënda kundër popullsisë civile. Fushatat e spastrimit etnik, vrasjet masive, përdhunimet sistematike dhe dëbimet me forcë u kthyen në instrumente të strategjisë ushtarake. Në disa zona u ngritën kampe burgimi ku civilët u keqtrajtuan, u torturuan dhe u vranë. Pamjet e njerëzve të kequshqyer pas telave me gjemba tronditën opinionin ndërkombëtar, duke rikthyer në kujtesë imazhet e kampeve naziste të Luftës së Dytë Botërore.
Sarajeva u bë simboli më i dhimbshëm i kësaj lufte. Kryeqyteti boshnjak u rrethua nga forcat serbe në prill 1992 dhe për gati katër vjet banorët e tij jetuan nën kërcënimin e vazhdueshëm të snajperëve, artilerisë dhe bombardimeve. Furnizimi me ushqime, ujë dhe energji elektrike u bë jashtëzakonisht i vështirë. Rrugët e qytetit u shndërruan në korridore vdekjeje, ndërsa mijëra civilë humbën jetën gjatë përpjekjeve për të siguruar nevojat më elementare.
Komuniteti ndërkombëtar u përpoq fillimisht të ndërhynte përmes diplomacisë dhe forcave paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara. Megjithatë, misioni i OKB-së u përball me kufizime të mëdha dhe mungesë të vullnetit politik për të përdorur forcën. Në shkurt 1994, NATO ndërmori veprimin e saj të parë ushtarak në histori, kur avionët e saj rrëzuan katër nga gjashtë avionë serbë të Bosnjës që kishin shkelur zonën e ndalim-fluturimit.
Por ndërhyrja më vendimtare do të vinte më vonë.
Në korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës, nën komandën e Ratko Mlladiçit, pushtuan Srebrenicën, një zonë që Kombet e Bashkuara e kishin shpallur të sigurt. Aty ndodhi një nga masakrat më të rënda në Evropë që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Mbi 8 mijë burra dhe djem boshnjakë u vranë, ndërsa mijëra gra, fëmijë dhe të moshuar u dëbuan. Ngjarja u cilësua më vonë si gjenocid nga gjykatat ndërkombëtare.
Masakra e Srebrenicës dhe sulmet e vazhdueshme ndaj Sarajevës e bënë gjithnjë e më të vështirë që komuniteti ndërkombëtar të vazhdonte qëndrimin e tij pasiv.
Në gusht 1995, NATO nisi operacionin ajror “Deliberate Force”, duke goditur për 12 ditë objektiva ushtarake të serbëve të Bosnjës, përfshirë pozicione artilerie, depo municionesh dhe qendra komunikimi. Sulmet ajrore, të kombinuara me ofensivat tokësore të forcave kroate dhe boshnjake, ndryshuan ekuilibrin ushtarak në terren dhe e dobësuan ndjeshëm pozicionin negociues të udhëheqjes serbe.
Në këtë klimë, Riçard Hollbruk intensifikoi përpjekjet diplomatike. Pas takimeve paraprake në Gjenevë dhe Nju-Jork në shtator 1995, u krijua kuadri i negociatave përfundimtare. Më pas, në bazën ajrore Rajt-Peterson, pranë Dejtonit, u mblodhën përfaqësuesit e palëve ndërluftuese.
Pas tri javësh bisedimesh të vështira, më 21 nëntor 1995, u arrit marrëveshja që do të hynte në histori me emrin Marrëveshja e Dejtonit. Ajo u nënshkrua zyrtarisht më 14 dhjetor në Paris, në prani të presidentit amerikan Bill Klinton dhe përfaqësuesve të fuqive ndërkombëtare.
Dejtoni nuk i zgjidhi të gjitha plagët e luftës. Përkundrazi, krijoi një sistem politik të ndërlikuar, me institucione të shumta, ndarje etnike dhe mekanizma vendimmarrjeje që edhe sot e bëjnë Bosnjë-Hercegovinën një nga shtetet më të vështira për t’u qeverisur në Evropë.
Megjithatë, marrëveshja arriti atë që për vite me radhë ishte dukur e pamundur: ndaloi luftën, i dha fund rrethimit të qyteteve dhe krijoi kushtet për rikthimin gradual të jetës normale.
Për Bosnjë-Hercegovinën, Dejtoni ishte fundi i një makthi trevjeçar e gjysmë. Për diplomacinë amerikane, një nga sukseset më të rëndësishme të politikës së jashtme pas Luftës së Ftohtë. Ndërsa për Evropën, një kujtesë e hidhur se sa shtrenjtë mund të paguhet mungesa e një përgjigjeje të përbashkët përballë një lufte që zhvillohet në oborrin e saj.
