Përgatiti për botim: Leonard Veizi
Mbrëmjen e 19 gushtit 1978, në Abadan, një nga qytetet më të rëndësishme të industrisë së naftës në jugperëndim të Iranit, qindra njerëz hynë në Kinemanë Rex për të parë filmin “Gavaznha” (Drerët), një dramë e njohur e regjisorit Masoud Kimiai. Pak më vonë, ajo që duhej të ishte një mbrëmje e zakonshme kinemaje u shndërrua në një nga tragjeditë më të mëdha të historisë moderne iraniane.
Katër burra hynë në veprim. Sipas dëshmive dhe hetimeve të mëvonshme, ata përdorën lëndë djegëse për t’i vënë zjarrin ndërtesës dhe bllokuan daljet. Flakët u përhapën me shpejtësi. Spektatorët u përpoqën të gjenin rrugëdalje, por dyert ishin të mbyllura dhe tymi i dendur e bëri pothuajse të pamundur arratisjen. Disa njerëz mundën të shpëtonin nga çatia, por shumica mbetën të bllokuar brenda.
Numri i viktimave mbetet një nga pikat e debatueshme të kësaj historie. Shifra zyrtare e raportuar në atë kohë ishte 377 të vdekur, ndërsa burime të tjera kanë dhënë 410, 422, 430 apo edhe 470 viktima. Kjo është arsyeja pse në literaturë gjenden shpesh formulimet “më shumë se 400” ose “rreth 400”.
Por zjarri nuk u bë vetëm një tragjedi njerëzore. Ai u shndërrua menjëherë në një armë politike.
Një vend ku gjithçka ishte gati për shpërthim
Irani i vitit 1978 ishte tashmë në krizë. Në pushtet ishte Shah Mohammad Reza Pahlavi, monarku që kishte drejtuar vendin që nga viti 1941. Regjimi i tij kishte ndërmarrë modernizimin e shpejtë të vendit, por në të njëjtën kohë ishte bërë gjithnjë e më autoritar. Kundërshtarët e akuzonin për represion politik, korrupsion dhe varësi të tepruar nga Perëndimi.
Në anën tjetër, opozita ishte e fragmentuar. Kishte liberalë, nacionalistë, marksistë, studentë, intelektualë dhe, gjithnjë e më fuqishëm, klerikë shiitë të lidhur me ajatollah Ruhollah Khomeinin.
Kinemaja vetë ishte bërë simbol i konfliktit kulturor. Për shumë militantë islamikë, kinemaja, alkooli, muzika dhe format e tjera të kulturës perëndimore përfaqësonin dekadencën që, sipas tyre, Shah-u po i impononte Iranit. Në muajt e trazirave, disa kinema në qytete të ndryshme ishin sulmuar ose djegur. Cinema Rex, megjithatë, ishte diçka tjetër. Aty nuk po digjej vetëm një ndërtesë. Po digjeshin njerëz.
Kush e ndezi zjarrin?
Kjo është pjesa më e errët dhe më e debatueshme e historisë.
Në orët dhe ditët e para pas tragjedisë, përgjegjësinë e hodhën njëri-tjetrit regjimi dhe opozita. Qeveria e Shahut foli për “fanatikë” dhe për akte sabotazhi kundër modernizimit të Iranit. Në anën tjetër, opozita revolucionare përhapi versionin se pas zjarrit qëndronte SAVAK-u, policia sekrete e Shahut. Ky version u përhap me shpejtësi.
Khomeini vetë e fajësoi regjimin e Shahut. Për një popull tashmë të zemëruar, ideja se policia sekrete kishte djegur të gjallë qindra qytetarë ishte një akuzë pothuajse e pamundur për t’u kundërshtuar. Dhimbja u shndërrua në zemërim dhe zemërimi në revoltë.
Por pas revolucionit, historia filloi të merrte një tjetër drejtim.
Katër burrat
Hetimet dhe gjyqet e mëvonshme çuan te një grup prej katër personash: Hossein Takbalizadeh, Faraj Bazrkar, Fallah Mohammadi dhe Yadollah Mohammadpur. Sipas versionit që doli në gjyqin e posaçëm të zhvilluar në vitin 1980, ata kishin marrë pjesë në vendosjen e zjarrit. Takbalizadeh ishte i vetmi nga katër autorët që mbijetoi.
Dëshmia e tij ishte tronditëse. Ai tregoi se ishte afruar me qarqe fetare dhe revolucionare dhe se veprimi kundër kinemasë shihej si një goditje ndaj asaj që konsiderohej “kulturë e korruptuar perëndimore”. Në versionin e tij, grupi kishte marrë frymëzim nga figura fetare lokale. Kjo dëshmi ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si shumë historianë e kanë parë ngjarjen.
Sot, një pjesë e rëndësishme e historiografisë e konsideron të mbështetur në prova versionin se zjarri u shkaktua nga militantë islamikë, ndërsa akuza ndaj SAVAK-ut mbetet pjesë e rëndësishme e historisë politike të ngjarjes, sepse pikërisht ajo akuzë pati ndikim të jashtëzakonshëm mbi opinionin publik në vitin 1978. Pra, paradoksi është i jashtëzakonshëm: ata që e ndezën zjarrin mund të mos ishin ata që përfituan më shumë politikisht prej tij.
Një gjyq i vonuar
Pas Revolucionit Islamik të shkurtit 1979, familjarët e viktimave kërkuan që përgjegjësit të nxirreshin para drejtësisë. Por gjyqi nuk erdhi menjëherë.
Familjet e viktimave akuzuan autoritetet e reja se po pengonin hetimin. Disa prej tyre zhvilluan një protestë të gjatë, që zgjati rreth katër muaj e gjysmë, duke kërkuar një hetim serioz dhe një gjyq publik.
Në vitin 1980 u krijua një tribunal i posaçëm në Abadan. Në proces u përfshinë 26 persona. Takbalizadeh, i mbijetuari i vetëm i grupit të zjarrvënësve, u gjykua bashkë me të tjerë. Në fund, ai dhe pesë persona të tjerë u dënuan me vdekje dhe u ekzekutuan publikisht.
Por edhe ky gjyq nuk e mbylli plotësisht çështjen.
Pyetja më e madhe mbeti pezull: Kush e kishte urdhëruar zjarrin?
Dhe këtu historia futet në territorin e akuzave, dëshmive kontradiktore dhe politikës.
Janë hedhur akuza ndaj figurave fetare dhe qarqeve që mbështesnin revolucionin, por përgjegjësia e saktë e niveleve më të larta të opozitës nuk është provuar në mënyrë të pakundërshtueshme. Për këtë arsye, është më e saktë të thuhet se autorësia e drejtpërdrejtë e grupit të zjarrvënësve është mbështetur nga hetimet e mëvonshme, ndërsa pyetja për porositësit mbetet shumë më e debatueshme.
Nga zjarri te revolucioni
Ajo që ndodhi pas 19 gushtit ishte ndoshta më e rëndësishme se vetë zjarri. Në Abadan shpërthyen protesta. Ceremonitë mortore u kthyen në demonstrata politike. Forcat e ushtrisë u vendosën në qytet. Atmosfera u përkeqësua me shpejtësi. Lajmi për qindra njerëz të djegur të gjallë u përhap në të gjithë Iranin. Dhe këtu qëndron rëndësia historike e Cinema Rex.
Shumë iranianë, të cilët deri atëherë mund të kishin qenë indiferentë ose të pavendosur, nisën ta shihnin konfliktin si një çështje personale. Nëse regjimi ishte vërtet përgjegjës për vdekjen e qindra njerëzve në një kinema, atëherë, në sytë e shumë qytetarëve, nuk kishte më vend për kompromis.
Zjarri u bë një nga katalizatorët më të fuqishëm të revolucionit. Studimet historike e konsiderojnë ngjarjen një pikë kthese në intensifikimin e protestave kundër Shahut.
Disa javë më vonë, më 8 shtator 1978, erdhi një tjetër pikë kthese: E Premtja e Zezë, kur forcat qeveritare hapën zjarr ndaj demonstruesve në sheshin Jaleh të Teheranit. Kriza politike tashmë kishte kaluar në një fazë tjetër. Grevat u zgjeruan. Industria e naftës, arteria ekonomike e vendit, u godit rëndë. Demonstratat u bënë masive.
Në janar 1979 Shah-u u largua nga Irani.
Më 1 shkurt 1979, Khomeini u kthye në Teheran pas viteve në mërgim.
Më 11 shkurt, regjimi monarkik u shemb.
Irani që kishte ekzistuar për më shumë se dy mijëvjeçarë si monarki, në pak ditë hyri në një epokë krejt tjetër.
Tragjedia që ndryshoi edhe historinë e terrorizmit
Cinema Rex u kujtua për një kohë të gjatë edhe për një arsye tjetër. Me një bilanc prej mbi 400 viktimash, ajo është përshkruar shpesh si sulmi terrorist më vdekjeprurës në botë deri në masakrën e policëve në Sri Lanka në vitin 1990, dhe më pas deri te sulmet e 11 shtatorit 2001 në Shtetet e Bashkuara. Ky klasifikim varet nga mënyra se si përcaktohet “sulm terrorist” dhe nga numri i viktimave të përdorur për Cinema Rex; prandaj nuk është një renditje absolutisht e pakontestueshme. Por edhe pa këtë rekord tragjik, Cinema Rex mbetet një nga rastet më të jashtëzakonshme të historisë moderne: një zjarr i vetëm vrau qindra njerëz dhe ndryshoi drejtimin e një revolucioni.
Një kinema, një film, një natë
Mbi ekranin e Cinema Rex po shfaqej Gavaznha — Drerët, një film që trajtonte varfërinë, padrejtësinë dhe tensionet sociale të Iranit të asaj kohe. Brenda sallës ishin njerëz të zakonshëm. Ata nuk ishin në një barrikadë. Nuk ishin ushtarë. Nuk po zhvillonin një betejë.
Ishin thjesht duke parë një film. Pastaj dyert u mbyllën dhe zjarri filloi. Më shumë se 400 prej tyre nuk dolën më.
Ironia tragjike e historisë së Cinema Rex është se vdekja e tyre u përdor si një armë politike në luftën për pushtet. Në ditët e para, përgjegjësia iu atribua Shahut dhe SAVAK-ut. Më vonë, provat dhe gjyqet çuan drejt militantëve islamikë. Por, pavarësisht se kush e mbajti shkrepësen, një gjë është e sigurt: zjarri i Cinema Rex i dha revolucionit iranian një shpërthim emocional që regjimi i Shahut nuk arriti më ta përballonte.
Dhe kështu, në historinë e Iranit, 19 gushti 1978 mbeti jo thjesht si nata kur u dogj një kinema. Mbeti si nata kur një shfaqje filmi përfundoi dhe një revolucion hyri në skenë.