Last Updated on 07/09/2025 by adminfjala
Më 7 shtator 1977, u nënshkruan dy traktate historike midis Republikës së Panamasë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, të njohura si Traktatet Torrijos–Carter. Këto traktate ishin rezultat i dekadave të tensioneve dhe negociatave për kontrollin e Kanalit të Panamasë, një nga rrugët ujore më strategjike në botë.
Sfondi historik
Kanalin e Panamasë e ndërtuan Shtetet e Bashkuara midis viteve 1904 dhe 1914, pas një marrëveshjeje të kontestuar me Kolumbinë dhe krijimit të Panamasë si shtet i pavarur (në mënyrë të nxitur nga SHBA). Me Traktatin Hay–Bunau-Varilla të vitit 1903, SHBA mori kontrollin efektiv mbi një zonë të kanalit prej 16 kilometrash të gjerë që përshkonte Panamanë. Kjo zonë administrohej dhe kontrollohej nga SHBA si të ishte territor amerikan.
Megjithatë, ky dominim amerikan ishte burim i pakënaqësisë dhe zemërimit për popullin panamez, të cilët e konsideronin atë një formë kolonializmi dhe cenim të sovranitetit kombëtar.
Tensionet shpërthyen në disa raste, më së shumti gjatë protestave të dhunshme të 9 janarit 1964, kur studentët panamezë kërkuan të valëvitnin flamurin e Panamasë në Zonën e Kanalit – protestë që u përball me dhunë nga autoritetet amerikane, duke shkaktuar dhjetëra të vdekur.
Negociatat dhe nënshkrimi i traktateve
Në fillim të viteve 1970, presioni ndërkombëtar dhe ai i brendshëm çuan në rifillimin e negociatave. Udhëheqësi ushtarak dhe presidenti i Panamasë, Omar Torrijos, mori iniciativën për të rivendosur sovranitetin panamez mbi Kanalin.
Nga ana tjetër, presidenti amerikan Jimmy Carter, që erdhi në pushtet në vitin 1977, besonte në drejtësi ndërkombëtare dhe në nevojën për të përmirësuar marrëdhëniet me Amerikën Latine. Ai ishte i vendosur të zgjidhte këtë çështje në mënyrë paqësore dhe të drejtë.
Më 7 shtator 1977, në një ceremoni zyrtare në Uashington, u nënshkruan dy traktate:
Traktati i Kanalit të Panamasë – i cili parashikonte që SHBA do të vazhdonte të operonte dhe të mbronte Kanalin deri më 31 dhjetor 1999, pas së cilës kontrolli do t’i kalonte Panamasë.
Traktati për Neutralitetin e Kanalit – i cili garantonte që Kanali do të mbetej i hapur dhe neutral për anijet e të gjitha vendeve edhe pas kalimit të kontrollit tek Panamaja.
Kundërshtimet dhe ratifikimi
Në SHBA, traktatet u përballën me kundërshtime të mëdha, sidomos nga konservatorët amerikanë dhe një pjesë e publikut që e shihte Kanalin si një pronë jetike për interesat amerikane.
Pas një debati të ashpër, Senati i SHBA i ratifikoi traktatet në mars 1978, me një shumicë të ngushtë.
Zbatimi dhe pasojat
Nga viti 1979 filloi një tranzicion 20-vjeçar, gjatë të cilit autoritetet panameze morën gradualisht më shumë përgjegjësi në menaxhimin e Kanalit. Procesi kulmoi më 31 dhjetor 1999, kur Panamaja mori zyrtarisht kontrollin e plotë të Kanalit, duke i dhënë fund 96 viteve të pranisë amerikane në Zonën e Kanalit.
Rëndësia historike
Traktatet Torrijos–Carter janë shembull i zgjidhjes paqësore të konflikteve ndërkombëtare.
Ato shënuan një ndryshim në politikën e jashtme amerikane, nga ndërhyrjet ushtarake drejt respektit për sovranitetin kombëtar.
Panamaja fitoi pavarësi të plotë territoriale dhe burime të rëndësishme ekonomike nga të ardhurat e Kanalit.
Traktatet përmirësuan imazhin e SHBA në Amerikën Latine.
Në përfundim, këto traktate nuk ishin vetëm një marrëveshje diplomatike – por një akt historik i drejtësisë ndërkombëtare që riktheu një pasuri kombëtare në duart e popullit panamez.
Përgatiti: L.Veizi