Bashkimi monetar evropian është një realitet i konsoliduar, por shtyllat e tjera që duhet ta mbështesin atë mbeten të paplota ose të zhvilluara dobët. Bashkimi monetar është realitet në Evropë; pjesa tjetër mbetet ende për t’u ndërtuar.
Jesper Berg*
Ky artikull bazohet në kontributin tim në një libër që do të botohet së shpejti mbi çështjet e krizës pas-financiare në BE. Pikëpamjet e shprehura janë të miat dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht ato të institucioneve me të cilat jam i lidhur. Jam mirënjohës për komentet e Hans Geeroms. Çdo gabim ose lëshim mbetet përgjegjësi e imja.
Komuniteti Evropian doli nga rrënojat e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore. Vizioni ishte që kontinenti të mos përjetonte më kurrë një luftë botërore. Rruga që duhej ndjekur ishte integrimi përmes bashkëpunimit ekonomik. Komuniteti synonte ta bënte “çdo luftë jo vetëm të paimagjinueshme, por edhe materialisht të pamundur”.¹
Që atëherë, Komuniteti Ekonomik Evropian dhe më pas Bashkimi Evropian kanë përparuar me ndërprerje. Zakonisht, krizat kanë shërbyer si katalizatorë për hapa të rinj integrues. Megjithatë, jo gjithmonë qytetarët kanë qenë të gatshëm të ecin përpara në rrugën e përcaktuar. Në vitin 2005, francezët votuan kundër traktatit që synonte të themelonte një Kushtetutë për Evropën, edhe pse ai ishte vepër e ish-presidentit francez Valéry Giscard d’Estaing. Në vitin 1992, Danimarka votoi kundër traktatit që hapi rrugën për euron. Referendumet mbi ndryshimet në traktate mbeten gjithmonë të rrezikshme.
Baza ligjore e bashkimit bankar
Kur u hartua Traktati i Maastricht-it, nuk kishte mbështetje politike për përfshirjen e mbikëqyrjes bankare në kuadrin e bashkimit ekonomik dhe monetar.
Protokolli mbi Statutin e Sistemit Evropian të Bankave Qendrore dhe Bankës Qendrore Evropiane përmban Nenin 25 mbi mbikëqyrjen prudenciale, i cili parashikon se, në kushte të caktuara, BQE-ja mund të kryejë funksione specifike që lidhen me mbikëqyrjen e institucioneve të kreditit, duke përjashtuar kompanitë e sigurimeve.²
Kjo dispozitë nuk ofronte një bazë të fortë ligjore për transferimin e mbikëqyrjes së të gjitha bankave të eurozonës te BQE-ja. Megjithatë, ajo u përdor si themel për krijimin e rolit të saj mbikëqyrës. Dhe, në mënyrë domethënëse, pa pasur nevojë për referendum.
Forumet që përgatitën bashkimin ekonomik dhe monetar zhvilluan debate të gjera mbi rolin e BQE-së në mbikëqyrje. Gjermania dhe Franca e kundërshtuan këtë transferim. Gjermanët kishin frikë se BQE-ja do të detyrohej të financonte bankat në falimentim; francezët nuk pranonin që bankat e tyre të mbikëqyreshin nga autoritete të huaja.³
Laku fatal
Kriza financiare globale e viteve 2007–2008 u pasua, në eurozonë, nga kriza e borxhit sovran. Ndërlidhja mes tyre u bë e njohur si “cikli fatal”: bankat mbanin sasi të mëdha borxhi publik, ndërsa shtetet përfundonin duke shpëtuar bankat, duke e përkeqësuar borxhin e tyre. Bashkimi monetar u vu në rrezik dhe u bë e qartë se diçka duhej bërë.
Bashkimi bankar
Hapi më i rëndësishëm drejt bashkimit bankar ishte raporti i Presidentit të Këshillit Evropian, Herman Van Rompuy, i përgatitur në bashkëpunim me Presidentët e Komisionit, Eurogrupit dhe BQE-së.⁴ Raporti parashtronte një vizion për një arkitekturë më të fortë të EMU-së, të bazuar në integrimin e sektorit financiar, politikave buxhetore dhe ekonomike, të mbështetur nga legjitimitet dhe llogaridhënie demokratike më e fortë.
Bashkimi bankar përbëhej nga tre shtylla: mbikëqyrja e integruar bankare, Mekanizmi i Vetëm i Zgjidhjes dhe një skemë evropiane e garancisë së depozitave.
Qëllimi i mbikëqyrjes së integruar ishte të siguronte që mbikëqyrja e bankave në të gjitha shtetet anëtare të ishte po aq efektive në parandalimin e falimentimeve dhe ndërhyrjeve publike. Mekanizmi konsistonte në dhënien e kompetencave mbikëqyrëse dhe ndërhyrëse në nivel evropian.
Në përgjithësi, BQE-ja, përmes Mekanizmit të Vetëm Mbikëqyrës (SSM), konsiderohet se ka kryer një punë solide. Megjithatë, ajo ka qenë e rezervuar në mbylljen proaktive të bankave problematike.
Mbikëqyrësit rrallë shpërblehen për mbylljen e bankave; përkundrazi, hetimet pasuese shpesh çojnë në pasoja personale dhe profesionale. Kjo krijon një nxitje për ta mbajtur një bankë “gjallë” sa më gjatë, edhe kur ajo është praktikisht në falimentim, duke rritur koston finale të krizës.
Mekanizmi i Vetëm i Zgjidhjes (SRM)
SRM synonte të thyente ciklin vicioz përmes Direktives për Ristrukturimin dhe Zgjidhjen e Bankave (BRRD), duke i vendosur humbjet mbi kreditorët, jo mbi taksapaguesit. Në praktikë, kjo direktivë u zbatua rrallë ashtu siç ishte parashikuar. Rasti i Banco Popular në vitin 2017 është përjashtimi më i njohur, por edhe ai erdhi vetëm pas një tërheqjeje masive depozitash.
Sigurimi i depozitave dhe boshllëku i mbetur
Sigurimi i depozitave synon, së pari, mbrojtjen e depozituesve deri në 100,000 euro dhe, së dyti, stabilitetin e sistemit bankar. Megjithatë, vonesat në ndërhyrjen e SRM-së rrisin rrezikun që një skemë e përbashkët e sigurimit të depozitave të përballet me kosto të larta.
Kjo është arsyeja pse flitet për një “bashkim bankar të paplotë”: mungon ende sigurimi i përbashkët i depozitave. Debati rreth tij është, në thelb, debat mbi ndarjen kolektive të kostove të dështimeve kombëtare.
Bashkimi i tregjeve të kapitalit
Unioni i tregjeve të kapitalit – sot i quajtur unioni i kursimeve dhe investimeve – është një projekt i paqartë. Lëvizja e lirë e kapitalit ekziston tashmë. Problemi nuk është integrimi, por thellësia e kufizuar e tregjeve evropiane krahasuar me SHBA-në, ku ato financojnë investime, startup-e dhe rritje ekonomike.
Një nga propozimet më premtuese është zhvillimi i sistemeve të pensioneve me kontribute të përcaktuara, të cilat krijojnë kursime afatgjata të përshtatshme për investime në tregjet e kapitalit.
Bashkimi fiskal
Mungesa e një bashkimi fiskal ka qenë kritikë qysh në krijimin e euros. Kriza e euros, pandemia COVID-19 dhe krijimi i programit Next Generation EU treguan se bashkimi monetar është, mbi të gjitha, një projekt politik.
Sfida mbetet balancimi midis mekanizmave të sigurimit makroekonomik dhe rrezikut moral. Qeveritë duhet të ruajnë autonominë fiskale, por edhe të mbajnë përgjegjësi për disiplinë afatgjatë. Një mekanizëm i besueshëm për uljen e borxhit publik mbetet i domosdoshëm për të shmangur cikle të reja krize.
*Jesper Berg është ish-drejtor i Autoritetit Mbikëqyrës Financiar Danez, anëtar i Bruegel dhe Fondit të Infrastrukturës së Kopenhagës, si dhe profesor i asociuar në Universitetin e Kopenhagës dhe Shkollën e Biznesit të Kopenhagës.
Burimi: Dosja Vanguard/ Përgatiti për botim: L.Veizi