Më 12 mars 1971, skena politike e Turqisë u trondit nga një ndërhyrje e pazakontë ushtarake që do të hynte në histori si Memorandumi ushtarak turk i vitit 1971. Ndryshe nga grushtet klasike të shtetit me tanke në rrugë dhe marrje të drejtpërdrejtë të pushtetit, këtë herë ushtria përdori një mjet tjetër: një ultimatum politik të dorëzuar në formën e një memorandumi.
Dokumenti iu drejtua qeverisë së kryeministrit Süleyman Demirel, duke e detyruar atë të japë dorëheqjen dhe duke hapur një kapitull të ri të paqëndrueshmërisë politike në vend.
Kriza politike dhe presioni i ushtrisë
Fundvitet 1960 në Turqi u karakterizuan nga një klimë e tensionuar politike dhe sociale. Përplasjet mes grupeve të majta dhe të djathta, protestat studentore, kriza ekonomike dhe përshkallëzimi i dhunës në rrugë kishin krijuar një atmosferë pasigurie.
Ushtria turke, e cila e konsideronte veten garantuese të rendit shtetëror dhe të parimeve të Mustafa Kemal Atatürk, filloi të shfaqte hapur pakënaqësi ndaj qeverisë së kohës.
Më 12 mars 1971, drejtuesit e lartë të forcave të armatosura i dorëzuan një memorandum presidentit dhe qeverisë, ku kërkohej formimi i një qeverie të re “të fortë dhe të besueshme”, e aftë për të rivendosur rendin dhe për të zbatuar reforma.
Dorëheqja e qeverisë
Mesazhi i ushtrisë ishte i qartë: nëse kërkesat nuk plotësoheshin, ushtria do të ndërhynte drejtpërdrejt. Përballë këtij presioni, kryeministri Süleyman Demirel zgjodhi të japë dorëheqjen.
Pas kësaj, në Turqi u krijuan qeveri teknokrate të mbështetura nga ushtria, ndërsa vendi hyri në një periudhë të fortë kontrolli politik, me kufizime ndaj opozitës, arrestime dhe shtypje të lëvizjeve radikale.
“Grushti i shtetit pa tanke”
Ngjarja u bë e njohur si “grushti i shtetit me memorandum”, sepse ushtria nuk mori drejtpërdrejt pushtetin dhe nuk nxori tanket në rrugë, siç kishte bërë në Grushti i shtetit në Turqi i vitit 1960, kur qeveria u rrëzua përmes një ndërhyrjeje të hapur ushtarake.
Në vend të kësaj, presioni institucional dhe autoriteti i ushtrisë mjaftuan për të detyruar klasën politike të tërhiqej.
Një kapitull i ndërhyrjeve ushtarake
Memorandumi i vitit 1971 shënoi ndërhyrjen e dytë të madhe të ushtrisë në politikën turke dhe krijoi një precedent për rolin e saj si faktor vendimtar në jetën politike të vendit.
Historia e Turqisë do të njihte edhe ndërhyrje të tjera ushtarake në dekadat pasuese, duke përfshirë Grushti i shtetit në Turqi i vitit 1980, që do të shënonte një tjetër moment të fortë të dominimit të ushtrisë mbi politikën civile.
Ngjarja e 12 marsit 1971 mbetet kështu një shembull i veçantë në historinë e grushteve të shtetit: një ndryshim pushteti i imponuar jo nga tanket në rrugë, por nga pesha e një dokumenti ushtarak që ndryshoi kursin e politikës turke.
Përgatiti: L.Veizi