Nga Leonard Veizi
Në pranverën e trazuar të vitit 1991, Shqipëria ndodhej në një udhëkryq historik. Regjimi komunist, i rrënuar nga kriza ekonomike dhe presioni i brendshëm shoqëror, po jepte shenjat e fundit të ekzistencës së tij. Në këtë sfond shpërthyes, qyteti i Shkodrës – një nga bastionet më të forta të rezistencës antikomuniste – do të bëhej skena e një prej ngjarjeve më tragjike dhe simbolike të tranzicionit shqiptar.
Në prag ndryshimi
Zgjedhjet e para pluraliste të 31 marsit 1991 kishin prodhuar një rezultat që shumë shqiptarë e përjetuan si zhgënjim: Partia e Punës kishte arritur të ruante pushtetin. Në qytete si Shkodra, ku ndjenja antikomuniste ishte e thellë dhe e hapur, ky rezultat u konsiderua si manipulim dhe provokim.
Pakënaqësia shpërtheu menjëherë. Qindra qytetarë, kryesisht të rinj, studentë dhe punëtorë, dolën në rrugë për të protestuar kundër regjimit. Thirrjet për liri, demokraci dhe rrëzimin e simboleve komuniste mbushën sheshet e qytetit.
Demonstrata
Mëngjesin e 2 prillit 1991, protesta mori përmasa më të mëdha. Turma u drejtua drejt qendrës së qytetit, duke synuar rrëzimin e bustit të Enver Hoxhës – simboli më i dukshëm i diktaturës. Atmosfera ishte e tensionuar, por edhe e mbushur me një energji të jashtëzakonshme shprese.
Forcat e policisë dhe të rendit ishin vendosur përballë protestuesve. Fillimisht pati përplasje sporadike, shtyrje dhe përpjekje për të shpërndarë turmën. Por situata degradoi shpejt. Në një moment që do të mbetet i paqartë për shumë kohë, u hap zjarr mbi turmën. Krismat thyen jehonën e protestës. Brenda pak minutash, katër të rinj mbetën të vrarë:
-Arben Broci
-Nazmi Kryeziu
-Bujar Bishanaku
-Besnik Ceka
Dhjetëra të tjerë u plagosën.
Gjaku që ndryshoi rrjedhën e historisë
Vrasja e katër të rinjve tronditi thellë opinionin publik. Pamjet e trupave të pajetë dhe rrëfimet e dëshmitarëve u përhapën me shpejtësi, duke ndezur zemërim në gjithë vendin. Shkodra u kthye në simbol të sakrificës për liri.
Funeralet e viktimave u shndërruan në manifestime masive kundër regjimit. Mijëra njerëz morën pjesë, duke i dhënë një dimension kombëtar ngjarjes. Katër të rinjtë u quajtën “Dëshmorët e Prillit”, një emërtim që mbeti në kujtesën kolektive si simbol i përplasjes së fundit mes diktaturës dhe demokracisë që po lindte.
Hija e së vërtetës
Edhe pse kanë kaluar më shumë se tri dekada, ngjarja e 2 prillit mbetet e mbuluar nga shumë pikëpyetje. Kush dha urdhrin për të qëlluar mbi turmën? A ishte një vendim i strukturuar nga lart apo një akt i pakontrolluar në terren?
Hetimet e mëvonshme nuk arritën të japin një përgjigje përfundimtare që të kënaqte opinionin publik. Për shumë familjarë dhe qytetarë, drejtësia mbeti e cunguar.
Simboli
2 prilli 1991 është një plagë e hapur, por edhe një pikë kthese në historinë moderne të Shqipërisë. Ai shënon momentin kur frika filloi të thyhej dhe kur çmimi i lirisë u pagua me jetë njerëzish.
Shkodra, qyteti i traditës dhe i rezistencës, mbetet dëshmitare e asaj dite të përgjakur. Ndërsa emrat e Arben Brocit, Nazmi Kryeziut, Bujar Bishanakut dhe Besnik Cekës vazhdojnë të kujtohen si dëshmi e sakrificës, por edhe si një thirrje për të mos harruar.
Sepse historia, kur harrohet, rrezikon të përsëritet.