Nga Sejdin Cekani
Dikur libri ishte luks dhe rrezik njëkohësisht. Ishte dritarja e vetme nga ku mund të shihje botën përtej kufijve të lejuar. Ishte një akt kërkimi, por ndonjëherë edhe akt guximi.
Në atë kohë, shumë prej autorëve më të mëdhenj të mendimit dhe letërsisë shqiptare (Faik Konica, Gjergj Fishta, Ernest Koliqi, Zef Valentini, Etëhem Haxhiademi, Branko Merxhani, Lumo Skëndo), si dhe figura madhore të letërsisë dhe filozofisë botërore (Sartri, Kamyja, Prusti, Kafka, Haidegeri, Arendti, Fukoja, Poperi, Habermasi, etj.) ishin të ndaluar.
Ata mund të gjendeshin mbase të mbyllur vetëm në “Fondin rezervat” të Bibliotekës Kombëtare, si një pasuri e rrezikshme për “mendjen e lirë”. Leximi i tyre ishte i kufizuar dhe i kontrolluar, shpeshherë vetëm për qëllime kritike apo dhe për t’i denigruar.
Edhe letërsia botërore që sot konsiderohet klasike, atëherë shihej me dyshim, sepse nuk përkonte me ideologjinë tonë shtetërore. Mjafton të kujtoj me këtë rast një ndodhi me romanin “Për kë bie kambana” të Heminguejit, i cilësuar asokohe si vepër me frymë disfatiste, thjesht sepse nuk përputhej me skemat e propagandës së kohës dhe i mungonte patosi revolucionar. E mbaj mend mirë që, në pranverën e vitit 1982, si student letërsie, bashkë me dy shokë, e lexuam këtë libër pothuajse fshehurazi, gjatë stërvitjes ushtarake njëmujore. Ishte botim i Prishtinës dhe një pedagog, në mirëbesim, na e dha për dy ditë, me kusht që t’ia kthenim menjëherë. E lexuam me ëndje dhe me një ndjenjë që sot duket pothuajse e pabesueshme: sikur po preknim diçka të ndaluar, por të domosdoshme për shpirtin.
Atëherë kishte uri për libra. Uri të vërtetë.
Sot jetojmë në një realitet krejt tjetër. Librat janë kudo. Në librari, në biblioteka, në formate digjitale, në telefona e tableta. Asgjë nuk është e ndaluar. Asnjë autor nuk është i paarritshëm. Po ndërkaq lexuesi po zhduket.
Nuk është më censura që e mban librin larg duarve të njerëzve. Është shpërfillja. Është indiferenca. Është zhurma e madhe e një bote që ofron gjithçka dhe menjëherë, por rrallëherë të bën thirrje për t’u përqendruar e për t’u thelluar.
Libri kërkon kohë. Kërkon heshtje. Kërkon durim. Dhe pikërisht këto janë ato që shoqëria jonë po i humbet dita-ditës.
Sot libri nuk shkon te lexuesi për arsye të ideologjisë, si dikur, por për shkaqe të tjera. Nuk është ndalimi që e pengon të shkojë te lexuesi, por jeta vanitoze dhe banaliteti. Nuk është mungesa, por tepria pa kriter.
Në këtë kuptim, fati i librit sot është po aq tragjik sa dikur, por për arsye krejt të tjera. Dikur ishte i burgosur, por i dashur. Sot është i lirë, por i braktisur. Dikur rrezikoje për ta lexuar. Sot nuk gjen arsye për ta hapur. Dikur na e ndalonin, ndërsa sot nuk e kërkojmë më dhe e shpërfillim.
Nëse një shoqëri pushon së lexuari, ajo nuk humbet vetëm librin. Ajo humbet aftësinë për të menduar thellë, për të dyshuar, për të kuptuar dhe, në fund, për të qenë e lirë.