Nga Leonard Veizi
Më 14 maj 1955, në kryeqytetin polak, Varshavë, u firmos një nga marrëveshjet më të rëndësishme ushtarake të shekullit XX. I krijuar si kundërpeshë direkte ndaj NATO-s, – apo thënë ndryshe Aleanca e Atlantikut të Veriut – Traktati i Varshavës institucionalizoi ndarjen e botës në dy blloqe të mëdha ushtarake gjatë Lufta e Ftohtë. Ai përfaqësonte aleancën ushtarake të vendeve komuniste nën udhëheqjen e Bashkimi Sovjetik, përballë Perëndimit të drejtuar nga Shtetet e Bashkuara…
…Traktati u nënshkrua nga tetë shtete komuniste: Bashkimi Sovjetik, Polonia, Gjermania Lindore, Çekosllovakia, Hungaria, Rumania, Bullgaria dhe Shqipëria. Qëllimi zyrtar ishte “mbrojtja” kundër çdo sulmi të jashtëm.
Interesat dhe strategjitë
Në letër, qëllimi i traktatit ishte “mbrojtja reciproke”. Në praktikë, ai ishte përgjigjja e drejtpërdrejtë ndaj pranimit të Gjermanisë Perëndimore në NATO vetëm pak ditë më parë. Europa tashmë ishte ndarë qartë në dy kampe të armatosura.
Për Shqipërinë, hyrja në këtë aleancë ishte një lëvizje njëkohësisht ideologjike dhe strategjike. Regjimi komunist i Enver Hoxha u rreshtua fort në krah të Moskës, duke e kthyer vendin në një pikë të rëndësishme sovjetike në Adriatik.
Shqipëria përfitoi ndihmë ekonomike, ushtarake dhe industriale, ndërsa Bashkimi Sovjetik siguroi një prani të rëndësishme ushtarake në brigjet shqiptare. Baza detare e Pashalimanit në Vlorë mori rëndësi të veçantë strategjike për flotën sovjetike në Mesdhe. Në atë periudhë, në brigjet shqiptare ankoroheshin nëndetëse sovjetike, ndërsa ushtria shqiptare organizohej sipas modelit të Lindjes komuniste.
Krisja me Moskën
Megjithatë, marrëdhëniet mes Tiranës dhe Moskës nuk do të mbeteshin të qëndrueshme. Pas ardhjes në pushtet të Nikita Hrushovi dhe nisjes së politikës së destalinizimit, udhëheqja shqiptare e pa kursin e ri sovjetik si devijim nga marksizëm-leninizmi klasik.
Përplasja politike u thellua me shpejtësi: Në vitin 1961, Moska ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Tiranën. Specialistët sovjetikë u larguan nga Shqipëria. Konflikti për bazën e Pashalimanit dhe flotën e nëndetëseve u kthye në simbol të prishjes mes dy vendeve.
Që prej atij momenti, Shqipëria doli “de facto” nga Traktati i Varshavës dhe nisi afrimin me Kina.
1968: Shkëputja përfundimtare
Kulmi i përplasjes erdhi në vitin 1968. Kur trupat e Traktatit të Varshavës ndërhynë ushtarakisht në Çekosllovakia për të shtypur “Pranverën e Pragës”, regjimi shqiptar e dënoi ashpër ndërhyrjen, duke e cilësuar atë si akt “social-imperialist”.
Po atë vit, Shqipëria shpalli zyrtarisht largimin “de jure” nga Traktati i Varshavës, duke u bërë i vetmi vend anëtar që u shkëput zyrtarisht nga aleanca ushtarake sovjetike.
Largimi nga Traktati i Varshavës mbetet një nga episodet më të pazakonta të Luftës së Ftohtë. Nga një aleate e ngushtë e Moskës, Shqipëria u kthye në një shtet të izoluar politikisht, fillimisht i lidhur me Kinën dhe më pas pothuajse krejtësisht i vetmuar. Megjithatë, ky akt mbeti një sfidë e rrallë ndaj dominimit sovjetik në Europën Lindore dhe një kapitull i veçantë në historinë politike shqiptare.