Last Updated on 03/06/2026 by Anisa
Nga Christopher S. Hyland · Qershor 2026
Çdo komb arrin herë pas here në një pikë kthese ku duhet të zgjedhë mes dy përkufizimeve të vetvetes – njëri i hapur dhe tjetri i mbyllur, njëri i sigurt në vetvete dhe tjetri i frikësuar – dhe Shqipëria, një vend i vogël që unë e kam mbështetur për pjesën më të madhe të jetës sime, gjendet pikërisht në një moment të tillë këtë javë. Shkaku është bregdeti i Zvërnecit, ku një protestë kundër sjelljes së një kompanie private sigurie, si dhe kundër pyetjeve pa përgjigje mbi një lagunë të brishtë dhe pronësinë e tokave në jug, është shndërruar në diçka më të madhe: një garë për të përcaktuar se çfarë lloj vendi synon të jetë Shqipëria.
Mes zërave legjitimë është shfaqur edhe një slogan – “Shqipëria e shqiptarëve, jo e tradhtarëve” – i paraqitur si patriotizëm. Duke punuar prej tre dekadash për çështjet shqiptare dhe kosovare, si dhe për kauzën e mirëkuptimit ndërfetar në rajon, do të guxoja të sugjeroja me respekt se kjo shprehje nuk i përket asnjë tradite shqiptare që ia vlen të ruhet.
Origjina e saj është, në fakt, e huaj dhe e njohur. Është një model i vetëm që e djathta ekstreme evropiane e ka ripërdorur për një shekull, duke ndryshuar vetëm emrin e vendit: Deutschland den Deutschen në Gjermaninë e viteve 1930; La France aux Français në retorikën e Frontit Kombëtar francez; Italia agli italiani; dhe, menjëherë përtej kufirit jugor të Shqipërisë, “Greqia për grekët”, kredoja e Agimit të Artë. Secila paraqitet si përkushtim ndaj atdheut; secila, kur analizohet me kujdes, është një pretendim për të përjashtuar dikë prej tij.
Pjesa e dytë e sloganit – “jo e tradhtarëve” – vjen më afër shtëpisë, nga motoja e kohës së luftës e Ballit Kombëtar; dhe një komb ka të drejtë të jetë i kujdesshëm kur sloganet e tij trashëgohen nga kapitulli më shkatërrues i shekullit të njëzetë. Këto janë, në fund të fundit, patologji që lulëzojnë sa herë që identiteti reduktohet në ideologji.
Shqipëria, më shumë se shumë kombe të tjera, ka arsye ta dijë se ku të çon ky përkufizim i mbyllur, sepse e ka përjetuar tashmë. Nga viti 1944 deri në 1990, “Shqipëria për shqiptarët” nuk ishte slogan, por sistem – kufij të mbyllur, vetë-mjaftueshmëri e imponuar dhe bindja se një popull është më i sigurt kur qëndron vetëm. Në fund, ai sistem prodhoi vetëm varfëri dhe largim.
Kur sistemi u rrëzua, afërsisht një e treta e popullsisë emigroi brenda një dekade të vetme, aq sa sot jetojnë më shumë shqiptarë jashtë kufijve të vendit sesa brenda tyre. Kjo diasporë – në Athinë dhe Selanik, në Romë, Milano, Mynih, Gjenevë, Londër dhe në mbarë Shtetet e Bashkuara – nuk është një fatkeqësi për t’u vajtuar, por një nga shtyllat më të qëndrueshme të ekonomisë kombëtare. Dhe ajo ekziston pikërisht sepse shoqëri të tjera i pritën shqiptarët si pakica të mirëpritura.
Një qytetar që brohoret për përjashtimin në Tiranë do të bënte mirë të mendonte me sinqeritet se çfarë do të nënkuptonte i njëjti parim për kushëririn e tij në Athinë. Të parët që vuajnë nga ideja e “kombit vetëm për të vetët” rrallë janë të huajt brenda një vendi; zakonisht janë vetë qytetarët e atij vendi që jetojnë kudo tjetër.
Ekziston një trashëgimi më e mirë, dhe ajo është e kundërta e gjakut. Është Besa – fjala shqiptare e nderit, detyrimi që e lidh mikpritësin të mbrojë këdo që ka hyrë në shtëpinë e tij. Demonstrimi më i ndritshëm i saj është një fakt historik, jo legjendë.
Kur Lufta e Dytë Botërore i dërgoi hebrenjtë e Evropës drejt kampeve të përqendrimit, Shqipëria u bë i vetmi vend i pushtuar që e përfundoi luftën me më shumë hebrenj brenda kufijve të saj sesa kishte në fillim të saj. Në Krujë, një djalë shtatëmbëdhjetëvjeçar i quajtur Refik Veseli bindi prindërit e tij, Veselin dhe Fatimen, të fshehnin familjen e fotografit Moshe Mandil. Emri i tij sot figuron mes “Të Drejtëve ndër Kombet” në Yad Vashem, dhe ai ishte vetëm një nga shumë të tillë.
Ky është shpirti i një vendi ku, për shekuj me radhë, myslimanët dhe të krishterët kanë jetuar si fqinjë dhe ku mikpritja nuk është konsideruar dobësi e fesë, por shprehja e saj më e plotë – një bindje e rrënjosur në dinjitetin shpirtëror të çdo personi.
(Duhej thënë qartë dhe pastaj lënë mënjanë se imazhet antisemitike që kanë qarkulluar së fundmi në internet lidhur me projektin e Zvërnecit – ku bregdeti jugor paraqitet në mënyrë karikaturale i mbështjellë me flamurin izraelit vetëm sepse një nga investitorët amerikanë është hebre – janë një fyerje e vogël pikërisht ndaj kësaj historie dhe nuk meritojnë më shumë vëmendje sesa kërkon vetë përmendja e tyre.)
Kjo është trashëgimia që ia vlen të mbrohet, jo aritmetika etnike.
Sa u përket fakteve, saktësia është e domosdoshme, sepse saktësia është viktima e parë sa herë që një slogan merr komandën. Më 30 maj, roje private të maskuara tërhoqën zvarrë dhe rrahën një protestues në zonën e rrethuar pranë Lagunës së Nartës, dhe shqiptarët kishin plotësisht të drejtë të tronditeshin.
Megjithatë, ajo që ndodhi më pas meriton vëmendje më të madhe. Brenda një dite të vetme, Policia e Shtetit korrigjoi versionin e saj fillestar; drejtori i policisë së Vlorës u shkarkua; një roje sigurie u arrestua; dhe zhvilluesi i projektit kërkoi falje publikisht dhe ndërpreu kontratën me kompaninë e sigurisë.
Në ditët që pasuan, licencat e dy kompanive private të sigurisë u revokuan, procedime penale u hapën dhe Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit nisi të shqyrtojë mënyrën se si u ndryshua statusi i mbrojtur i peizazhit Vjosa–Nartë.
Shteti shqiptar dhe Kryeministri Rama meritojnë vlerësim, jo dënim, për një korrigjim kaq të shpejtë dhe kaq publik, sepse pikërisht ky është refleksi kushtetues – nënshtrimi i forcës ndaj ligjit – që kërkon anëtarësimi në Bashkimin Evropian dhe që Shqipëria po tregon gjithnjë e më shumë se e ka fituar.
Pa shtrembërime, vetë investimi nuk është një fatkeqësi, por një mundësi, dhe i përgjigjet nevojës më të madhe të Shqipërisë. Plaga më e thellë e vendit nuk ka qenë kurrë kapitali i huaj; ka qenë emigrimi, humbja e vazhdueshme e të rinjve.
Një komb i mban bijtë dhe bijat e tij jo duke vulosur kufijtë, por duke krijuar në vendin e vet punën dhe të ardhmen për të cilat ata sot kalojnë detin. Një investim i madh turistik në Rivierë – i financuar nga partnerë amerikanë dhe kapital arab nga Gjiri, me investitorë nga Katari mes mbështetësve kryesorë – premton ndërtim, punësim, infrastrukturë dhe një vend të merituar për Shqipërinë në ekonominë globale legjitime.
Pyetje të ndershme mbeten dhe duhet të marrin përgjigje publikisht: ekologjia e një vije bregdetare delikate, transparenca e transferimit të pronësisë së tokës dhe të drejtat e pronat e familjeve të minoritetit grek në jug. Këto janë çështje që duhet të zgjidhen sipas ligjit, nga një shtet i sigurt në vetvete dhe kushtetues – jo raste për teori konspirative apo pretekste për gjuhën e importuar të përjashtimit.
Ajo që po shfaqet në këtë cep të Ballkanit, për ata që duan ta shohin, është diçka më shpresëdhënëse sesa një konflikt për një vijë bregdetare. Është perspektiva e një Shqipërie që përfundon rrugëtimin e saj drejt Bashkimit Evropian; që zë vendin e saj, bashkë me Kosovën dhe fqinjët, në një bashkësi ballkanike të bazuar mbi demokracinë kushtetuese, pluralizmin fetar dhe pajtimin; dhe që i ofron botës një shoqëri me shumicë myslimane, e cila ndihet natyrshëm pranë miqve të saj hebrenj dhe fqinjëve të saj të krishterë – një qasje që plotëson dhe zgjeron frymën e Marrëveshjeve të Abrahamit.
Një Shqipëri e tillë nuk ka nevojë për slogane të huazuara, sepse tashmë zotëron një fjalë më të mirë të sajën. Le të mbajnë gjykatat përgjegjës fajtorët; le të ndjekin prokurorët çdo çështje mjedisore dhe ligjore kudo që faktet i çojnë; le të përmbushë zhvilluesi standardet më të larta të transparencës dhe kujdesit; dhe le të ngrihet vetë sistemi ligjor, me vendosmëri të matur dhe besnikëri ndaj procesit të rregullt ligjor, në lartësinë e momentit.
Asgjë nga këto nuk kërkon një kokë turku dhe asnjëra nuk kërkon frikë.
Shqipëria që kam pasur nderin të mbështes është Shqipëria e Besës dhe e qartësisë morale – vendi që strehoi të huajin kur pjesa më e madhe e Evropës e dorëzoi atë, dhe destinacioni i së cilës nuk ndodhet pas kufijve të mbyllur, por në pragun e hapur të Evropës.
Ajo e ka mbajtur fjalën më parë. Mund ta mbajë edhe tani.
Christopher S. Hyland është një këshilltar diplomatik veteran i specializuar në çështjet ballkanike, dinamikat politike iraniane, tranzicionet demokratike dhe dialogun ndërfetar. Diplomuar në Shkollën e Shërbimit të Jashtëm Edmund A. Walsh të Universitetit Georgetown, ai shërbeu si Zëvendësdrejtor Kombëtar Politik për Komunitetet Etnike në fushatën presidenciale të Bill Clintonit. Aktualisht ai mban detyrën e të Dërguarit Special për Amerikën e Veriut dhe Evropën pranë Kryegjyshatës Botërore Bektashiane në Tiranë. Ai është fitues i Çmimit Gandhi për Paqen për kontributin në dialogun ndërfetar dhe angazhimin demokratik, si dhe mbajtës i disa doktoratave honoris causa. Gjithashtu është dekoruar me titullin Kalorës i Skënderbeut në Shqipëri dhe është anëtar i Urdhrit të Dr. Ibrahim Rugovës në Kosovë. Gazeta The Irish Voice e ka përshkruar si “Heroin e Panjohur të Procesit të Paqes në Irlandë”.