Aktori që mishëroi romanizmin universal u nda nga jeta më 4 qershor 2004

Nga Giorgio Gosetti

Dikur ishin katër kolonelët e mëdhenj të komedisë italiane, katër musketierët e të qeshurës që shënjuan një epokë të tërë: Vittorio Gassman, Alberto Sordi, Ugo Tognazzi dhe Nino Manfredi. Njëherë pas here, kësaj kuarteteje i bashkohej edhe Marcello Mastroianni, me elegancën dhe finesën e një Aramisi modern.

Mes tyre, Saturnino Manfredi – për të gjithë thjesht Nino – ishte ndoshta më i rezervuari, më pak shpërthyesi, por jo më pak i madhërishmi. Ai ishte i fundit që u largua nga skena e jetës, më 4 qershor 2004. Sot, njëzet e një vjet pas vdekjes së tij, është më e lehtë të kuptohet se sa vendimtar ka qenë kontributi i tij në historinë e kulturës italiane.

Për më shumë se pesë dekada, Manfredi kaloi me natyrshmëri nga teatri në kinema, nga televizioni në radio, nga komedia muzikore te kënga, nga regjia te reklamat. Ishte një artist i rrallë, i aftë të ndryshonte lëkurë pa humbur kurrë identitetin e vet. Ndoshta fjala që e përkufizon më mirë është “shkathtësia”. Nino Manfredi dinte të bënte gjithçka dhe pikërisht kjo e bën të vështirë ta vendosësh brenda një kategorie të vetme.

Ai ishte njëkohësisht aktor karakteresh dhe protagonist, humorist dhe interpretues dramatik, njeri i popullit dhe intelektual i rafinuar. Në ekran dukej sikur nuk kërkonte kurrë të binte në sy, por pikërisht kjo përmbajtje e bënte të paharrueshëm. Manfredi nuk impononte praninë e tij; ai e fitonte atë me qetësi, me një ironi të hollë dhe me një njerëzi të rrallë.

Ana më e fshehtë e talentit të tij shfaqet sidomos në punët si regjisori. Mjafton të kujtojmë episodin pa dialog “Aventura e një ushtari” nga filmi L’amore difficile (1962), autobiografinë filmike Per grazia ricevuta (1971), fituese në Kanë, apo Nudo di donna (1981). Vepra të realizuara në intervale të largëta kohore, sikur Manfredi dëshironte t’u kujtonte të gjithëve se nuk ishte vetëm një interpretues i madh, por edhe një autor me vizion të qartë artistik.

Në vitet e fundit të karrierës ai ia besoi gjithnjë e më shumë kamerën të birit, Luca Manfredi, duke mbetur megjithatë një prani krijuese në prapaskenë, shpesh si bashkautor ose këshilltar i heshtur i projekteve ku përfshihej.

I lindur më 22 mars 1921 në Castro dei Volsci, në krahinën e Frosinones, në një familje modeste me rrënjë të forta fshatare, ai mbeti gjatë gjithë jetës krenar për origjinën e tij çoçare. Në fillim të viteve ’30 familja u transferua në Romë, në lagjen San Giovanni, duke ndjekur babanë e tij, i cili shërbente në polici.

Për të kënaqur dëshirën e nënës, u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë dhe u diplomua në vitin 1945. Por zemra e tij i përkiste skenës. Dy vjet më vonë përfundoi studimet në Akademinë Kombëtare të Arteve Dramatike dhe debutoi menjëherë në teatër nën drejtimin e Orazio Costës.

Që fëmijë kishte kaluar një periudhë të gjatë në sanatorium për shkak të tuberkulozit. Pikërisht gjatë atyre viteve të izolimit lindi dashuria e tij për muzikën dhe teatrin. Më vonë, ai do të rikthehej shpesh te ato kujtime, sidomos në filmin autobiografik Per grazia ricevuta.

Rruga e tij artistike kaloi fillimisht nga teatri serioz, ku punoi me emra si Giorgio Strehler dhe Eduardo De Filippo, për të vazhduar me radion, teatrin e revistës dhe komedinë muzikore. Debutimi në kinema erdhi në vitin 1949 me Torna a Napoli, por vetëm në mesin e viteve ’50 ai gjeti identitetin e tij të plotë artistik falë bashkëpunimeve me regjisorë si Antonio Pietrangeli dhe Mauro Bolognini.

Ndërkohë ishte martuar me Erminia Ferrarin, bashkëshorten që do ta shoqëronte deri në fund të jetës. Në të njëjtën periudhë shpërtheu edhe suksesi në komedinë muzikore me shfaqje të famshme si Un trapezio per Lisistrata dhe Rugantino.

Popullariteti kombëtar mbërriti në vitin 1959 përmes televizionit, falë programit Canzonissima dhe personazhit të famshëm të kamerierit nga Ceccano, me batutën tashmë historike: “Fusse che fusse la vorta bbona”.

Vitet ’60 e shndërruan në një nga yjet më të mëdhenj të kinemasë italiane. Filmografia e tij u pasurua me tituj që sot konsiderohen klasike: Audace colpo dei soliti ignoti, La parmigiana, Anni ruggenti, Operazione San Gennaro dhe Nell’anno del Signore, ku ai interpretoi për herë të parë figurën legjendare të Pasquinos.

Por ishte dekada pasuese ajo që e ngjiti përfundimisht në panteonin e kinemasë italiane. Mjafton të përmenden Girolimoni, Pane e cioccolata, C’eravamo tanto amati, Brutti, sporchi e cattivi dhe In nome del Papa Re. Po aq i paharrueshëm mbetet edhe Geppetto i serialit televiziv Pinocchio të Luigi Comencinit.

Nga vitet ’80 e në vazhdim, aktiviteti i tij u përqendrua kryesisht në televizion, me seriale të suksesshme si Linda e il Brigadiere, me reklama që mbetën në kujtesën kolektive dhe me paraqitje të shumta në festivalin e Sanremos.

Karriera e tij përfundoi në fillim të viteve 2000, pak përpara se një goditje cerebrale t’i rëndonte gjendjen shëndetësore. Megjithatë, trashëgimia artistike mbeti e paprekur.

Nino Manfredi ishte fytyra e një Italie që dinte të qeshte me vetveten, por edhe të reflektonte mbi plagët e saj. Ai mishëroi më mirë se kushdo atë romanizëm universal, cinik në dukje dhe sentimental në thellësi, që Luigi Magni e shndërroi në një univers të tërë filmik.

Fitues i dhjetëra çmimeve kombëtare dhe ndërkombëtare, Manfredi mbetet një nga figurat më të dashura të kulturës italiane: një aktor që nuk kishte nevojë të ngrinte zërin për t’u dëgjuar. Mjaftonte një buzëqeshje, një shikim apo një pëshpëritje.