Last Updated on 09/06/2026 by Leonard
Nga Marsela Kala
Zhvillimi i inteligjencës artificiale ka hapur debate të shumta mbi rolin e saj në kërkimin shkencor dhe në prodhimin e dijes. Shpesh dëgjohen qëndrime që e konsiderojnë përdorimin e platformave si ChatGPT një formë dobësimi të mendimit kritik ose një shmangie nga puna e mirëfilltë shkencore. Megjithatë, një vështrim më i thelluar historik dhe filozofik tregon se inteligjenca artificiale nuk përfaqëson një zëvendësim të dijes njerëzore, por vazhdimësinë e një procesi të gjatë historik të ruajtjes, organizimit dhe transmetimit të saj.
Në lashtësi, qendrat më të rëndësishme të dijes ishin bibliotekat dhe akademitë. Biblioteka e Aleksandrisë përfaqësonte përpjekjen më madhore të botës antike për mbledhjen, sistemimin dhe ruajtjen e njohurive të njerëzimit. Studiues, filozofë dhe shkencëtarë nga vende të ndryshme mblidheshin aty për të shkëmbyer ide, për të diskutuar teori dhe për të depozituar rezultatet e kërkimeve të tyre. Kjo bibliotekë nuk krijonte dije të reja në mënyrë të pavarur; ajo funksiononte si një depo e kujtesës kolektive njerëzore, mbi të cilën brezat pasardhës mbështeteshin për të vazhduar kërkimin dhe zhvillimin shkencor.
Në një kuptim simbolik, inteligjenca artificiale përfaqëson evolucionin modern të mekanizmave të ruajtjes dhe organizimit të dijes. Ashtu si Biblioteka e Aleksandrisë grumbullonte dhe sistemonte njohuritë e kohës së saj, edhe sistemet bashkëkohore të inteligjencës artificiale përpunojnë dhe sintetizojnë informacionin e krijuar nga njerëzimi ndër shekuj. Roli i tyre nuk është të krijojnë në mënyrë autonome dije origjinale, por të lehtësojnë qasjen, analizën dhe organizimin e njohurive ekzistuese.
Megjithatë, pikërisht këtu qëndron edhe sfida kryesore. Nëse biblioteka ka qenë një mjet në shërbim të dijes, edhe inteligjenca artificiale duhet të mbetet një mjet. Rreziku nuk qëndron në ekzistencën e saj, por në mënyrën e përdorimit. Kur studiuesi e përdor inteligjencën artificiale për të zgjeruar horizontin e kërkimit, për të krahasuar burime dhe për të organizuar informacionin, ajo shndërrohet në një ndihmë të vyer për shkencën. Por kur përdoret për të zëvendësuar analizën, gjykimin kritik dhe krijimin origjinal, ekziston rreziku i prodhimit të një shkence të varfëruar dhe të mbështetur vetëm në riprodhimin e ideve ekzistuese.
Historia e shkencës dëshmon se asnjë zbulim nuk lind në boshllëk. Çdo teori e re mbështetet mbi teoritë paraardhëse. Isaac Newton shprehej se kishte arritur të shihte më larg sepse “qëndronte mbi supet e gjigantëve”. Në të njëjtën mënyrë, çdo studiues i sotëm mbështetet mbi trashëgiminë e grumbulluar të dijes njerëzore. Detyra e tij nuk është të fillojë nga zero, por të kuptojë atë që është ndërtuar më parë dhe të shtojë kontributin e vet në këtë ndërtesë të madhe kolektive.
Në këtë këndvështrim, inteligjenca artificiale përbën një hallkë të re në historinë e mjeteve që njerëzimi ka krijuar për të administruar dhe përhapur dijen, duke zgjeruar mundësitë e qasjes dhe të përpunimit të informacionit. Vlera e saj nuk qëndron në zëvendësimin e mendimit njerëzor, por në fuqizimin e tij.
Në fund, pyetja që duhet të shtrojmë nuk është nëse inteligjenca artificiale duhet përdorur, por si duhet përdorur ajo. E ardhmja e shkencës nuk do të varet nga teknologjia në vetvete, por nga aftësia e studiuesve për ta përdorur atë me përgjegjësi, etikë dhe mendim kritik. Vetëm në këtë mënyrë, inteligjenca artificiale mund të shndërrohet nga një depo informacioni në një instrument të vërtetë për përparimin e dijes njerëzore.
REFLEKTIM MBI ROLIN E INTELIGJENCËS ARTIFICIALE NË MBROJTJEN DHE ZHVILLIMIN E GJUHËS SHQIPE NË EPOKËN DIGJITALE
Aktiviteti shkencor “Shqipja në rrethanat e sotme digjitale”, i organizuar në Akademinë e Shkencave të Kosovës, solli në vëmendje një realitet gjithnjë e më të dukshëm: zhvendosjen e komunikimit publik nga hapësirat tradicionale drejt platformave digjitale. Rrjetet sociale, si Facebook, Instagram, X dhe LinkedIn, janë shndërruar në mjedise ku gjuha shqipe përdoret, transformohet, pasurohet, por njëkohësisht përballet edhe me sfida të reja.
Diskutimet e zhvilluara gjatë këtij aktiviteti nxorën në pah nevojën që institucionet shkencore dhe gjuhësore të mos e shohin botën digjitale si një kërcënim, por si një mundësi të jashtëzakonshme për promovimin, zhvillimin dhe fuqizimin e gjuhës shqipe. Për herë të parë në histori, miliona përdorues kanë mundësinë të shkruajnë, të komunikojnë dhe të shpërndajnë përmbajtje në gjuhën shqipe në kohë reale dhe në një shkallë globale. Ky realitet përfaqëson një potencial të jashtëzakonshëm për afirmimin dhe konsolidimin e identitetit tonë gjuhësor.
Megjithatë, krahas këtij potenciali shfaqet edhe një sfidë serioze. Përdorimi masiv dhe shpesh i pakontrolluar i gjuhës në rrjetet sociale ka sjellë fenomene të tilla si shmangia nga norma drejtshkrimore, zëvendësimi i fjalëve shqipe me huazime të panevojshme, heqja e shkronjave karakteristike të alfabetit shqip dhe krijimi i formave të thjeshtuara të komunikimit. Nëse këto dukuri normalizohen dhe përhapen pa kriter, ato mund të ndikojnë negativisht në kulturën gjuhësore të brezave të rinj.
Në këtë kontekst, vëmendje e veçantë duhet t’i kushtohet edhe inteligjencës artificiale, e cila po fiton një rol gjithnjë e më të rëndësishëm në organizimin, përpunimin dhe qarkullimin e informacionit në hapësirën digjitale. Platforma si ChatGPT mbështeten mbi sasi të mëdha informacioni të krijuara nga njerëzimi ndër shekuj dhe kanë aftësinë ta bëjnë atë të qasshëm me një shpejtësi të jashtëzakonshme.
Për këtë arsye, institucionet shkencore që merren me gjuhën shqipe duhet ta konsiderojnë inteligjencën artificiale si një partner strategjik në ruajtjen, promovimin dhe zhvillimin e saj në mjedisin digjital. Efektiviteti i këtyre sistemeve lidhet drejtpërdrejt me cilësinë e materialeve gjuhësore mbi të cilat ato mbështeten.
Prandaj, përgjegjësia e institucioneve gjuhësore nuk duhet të kufizohet vetëm në evidentimin e gabimeve që qarkullojnë në internet. Ato duhet të kontribuojnë aktivisht në krijimin e korpuseve digjitale cilësore, në pasurimin e burimeve elektronike në gjuhën shqipe dhe në integrimin e standardit gjuhësor në teknologjitë e reja. Sa më e pasur dhe cilësore të jetë prania e shqipes në hapësirën digjitale, aq më mirë do të mund ta përfaqësojnë dhe ta mbështesin atë sistemet e inteligjencës artificiale.
Në përfundim, sfida kryesore nuk qëndron te teknologjia në vetvete, por te mënyra se si ajo orientohet dhe përdoret. Përmes një bashkëpunimi të përgjegjshëm ndërmjet institucioneve shkencore, studiuesve dhe zhvilluesve të teknologjisë, inteligjenca artificiale mund të shndërrohet në një instrument të rëndësishëm për forcimin e pranisë, zhvillimin dhe afirmimin e gjuhës shqipe në epokën digjitale.
Një kujtim që më vjen shpesh në mendje sa herë diskutohet për rolin e inteligjencës artificiale në kërkimin shkencor lidhet me profesorin e historisë së artit, Qerjako Meniko, në Institutin e Lartë të Arteve para viteve ’90.
Në një nga leksionet e tij, i bezdisur nga mungesa e vëmendjes së studentëve të vitit të fundit, ai iu drejtua auditorit me një ton gjysmë serioz dhe gjysmë sarkastik:
“Ju mbase mendoni se, meqenëse keni arritur në vitin e fundit të studimeve, tashmë dini gjithçka mbi historinë e artit. Por shkolla e lartë nuk ka për detyrë t’ju mësojë gjithçka që ekziston në këtë fushë. Kjo është e pamundur. Detyra e saj kryesore është t’ju mësojë si të kërkoni dijen.”
Më pas ai shpjegoi procesin e kërkimit në Bibliotekën Kombëtare. Studiuesi duhej të njihte sistemin e skedarëve, të kërkonte autorët dhe titujt që i interesonin, të shënonte referencat, t’i paraqiste në sportel dhe vetëm atëherë mund të merrte librat ose materialet e nevojshme. Sipas tij, vlera e shkollës nuk qëndronte te mundësia për të transmetuar të gjitha njohuritë e një disipline, por te aftësia për t’i mësuar studentit metodën profesionale të kërkimit, përzgjedhjes dhe studimit të informacionit.
Në thelb, profesor Meniko dëshironte të përcillte një ide të thjeshtë, por thelbësore: dija nuk ndodhet brenda mureve të shkollës. Ajo gjendet në libra, biblioteka, arkiva dhe në burime të panumërta informacioni. Shkolla të mëson si ta kërkosh atë dije, si ta vlerësosh dhe si ta përdorësh në mënyrë profesionale.
Sot, disa dekada më vonë, inteligjenca artificiale po transformon pikërisht këtë proces. Nëse dikur studiuesi kalonte orë të tëra duke kërkuar në skedarët e bibliotekave për të gjetur materialet e nevojshme, sot ai mund të marrë orientim dhe informacion paraprak brenda pak sekondash. Në këtë kuptim, ChatGPT dhe sistemet e ngjashme nuk e zëvendësojnë bibliotekën; ato e bëjnë më të shpejtë dhe më të lehtë qasjen drejt saj.
Megjithatë, parimi themelor mbetet i pandryshuar. Ashtu si skedari i bibliotekës nuk e zëvendësonte studimin e librave, edhe inteligjenca artificiale nuk mund të zëvendësojë mendimin kritik, analizën shkencore dhe kontributin personal të studiuesit. Ajo është një mjet që ndihmon në kërkimin, organizimin dhe orientimin e informacionit, por vlera e vërtetë shkencore lind nga aftësia e njeriut për ta interpretuar, për ta vlerësuar dhe për të ndërtuar ide të reja mbi të.
Prandaj, shkolla mbetet e pazëvendësueshme, sepse ajo formon metodën profesionale të kërkimit dhe të studimit. Inteligjenca artificiale, nga ana tjetër, e përshpejton këtë proces duke i mundësuar studiuesit të gjejë në një kohë shumë më të shkurtër materialet që i nevojiten. Në fund, ajo që përcakton vlerën e një studiuesi nuk është sasia e informacionit që arrin të mbledhë, por cilësia e mendimit, thellësia e analizës dhe kontributi origjinal që ai shton mbi atë informacion.