Më 15 korrik 1799, gjatë fushatës ushtarake të Napoleon Bonapartit në Egjipt, një zbulim i rastësishëm do të ndryshonte përgjithmonë historinë e arkeologjisë dhe të gjuhësisë. Kapiteni francez Pierre-François Bouchard, ndërsa mbikëqyrte punimet për forcifikimin e Fort Julien pranë qytetit Rashid (Rosetta), zbuloi një pllakë të madhe prej granodioriti të zi, pjesërisht të mbuluar nga dheu. Askush në atë moment nuk mund ta parashikonte se ky gur do të bëhej çelësi për deshifrimin e shkrimit të lashtë egjiptian, një mister që kishte mbetur i pazgjidhur për më shumë se 1.400 vjet.
Objekti, i njohur sot si Guri i Rosetës, përmban të njëjtin dekret të gdhendur në tri sisteme të ndryshme shkrimi: në hieroglife egjiptiane, që konsideroheshin “gjuha e perëndive”; në shkrimin demotik, i përdorur në administratën dhe jetën e përditshme të Egjiptit; dhe në greqishten e lashtë, gjuha zyrtare e dinastisë ptolemaike. Pikërisht kjo treshe tekstesh e bëri të mundur krahasimin e tyre dhe, më vonë, deshifrimin e hieroglifeve.
Studiuesit besojnë se pllaka është vetëm një fragment i një stele shumë më të madhe, e ngritur në vitin 196 para Krishtit për të përkujtuar kurorëzimin e mbretit Ptolemeu V Epifan. Dekreti u miratua nga një kuvend priftërinjsh në Memfis dhe shpallte privilegjet e sundimtarit të ri, duke forcuar kultin e tij hyjnor. Teksti mban datën “18 Meshir” sipas kalendarit egjiptian dhe “4 Xandicus” sipas kalendarit maqedonas, që korrespondon me 27 marsin e vitit 196 p.e.s.
Pas zbulimit, Guri i Rosetës u bë menjëherë objekt me interes të jashtëzakonshëm për studiuesit francezë që shoqëronin ekspeditën e Napoleonit. Ata realizuan kopje të mbishkrimeve dhe filluan studimet e para. Megjithatë, pas humbjes së Francës në Egjipt, sipas marrëveshjes së kapitullimit të vitit 1801, shumë prej objekteve arkeologjike, përfshirë Gurin e Rosetës, iu dorëzuan britanikëve si trofe lufte.
Që nga viti 1802, guri ruhet në Muzeun Britanik në Londër, ku është bërë një nga objektet më të vizituara dhe më të studiuara në botë. Vendosja e tij në Britani ka qenë vazhdimisht objekt debatesh ndërkombëtare. Franca e konsideroi për shumë vite humbjen e tij një pasojë të luftës, ndërsa Egjipti, sidomos që nga viti 2003, ka kërkuar zyrtarisht kthimin e gurit si pjesë e trashëgimisë së tij kombëtare.
Përkthimi i tekstit grek u realizua relativisht shpejt dhe u botua në vitin 1803, por sfida më e madhe mbetej kuptimi i hieroglifeve. Për shekuj me radhë, studiuesit kishin besuar se ato ishin vetëm simbole fetare pa vlerë fonetike. Vetëm në vitin 1822, gjuhëtari francez Jean-François Champollion, duke u mbështetur në krahasimin e tri teksteve dhe në njohuritë e tij të gjuhës kopte, arriti të deshifrojë sistemin e shkrimit egjiptian. Ky zbulim revolucionar hapi rrugën për lindjen e egjiptologjisë moderne dhe bëri të mundur leximin e mijëra mbishkrimeve, monumenteve dhe papirusëve të Egjiptit të Lashtë.
Falë Gurit të Rosetës, historia e faraonëve, tempujve dhe qytetërimit egjiptian doli nga heshtja e mijëvjeçarëve. Monumente si Karnaku, Luksori, Lugina e Mbretërve dhe piramidat fituan një kuptim krejtësisht të ri, pasi studiuesit mundën të lexonin vetë dëshmitë e lëna nga egjiptianët e lashtë.
Sot, Guri i Rosetës konsiderohet një nga zbulimet më të rëndësishme arkeologjike të të gjitha kohërave. Ai nuk është vetëm një objekt muzeal, por simbol i dijes, i kërkimit shkencor dhe i aftësisë së njeriut për të rikthyer në jetë gjuhë e qytetërime që për shekuj ishin mbuluar nga misteri i kohës.