Studimi global tregon se një pjesë gjithnjë e më e madhe e jetës po kalohet me sëmundje ose aftësi të kufizuara
Jetëgjatësia mesatare është rritur ndjeshëm gjatë shekullit të fundit dhe tani arrin në 73,8 vjet, falë rënies së madhe të sëmundjeve infektive dhe vdekshmërisë së nënave e fëmijëve, si dhe përparimit në parandalimin dhe trajtimin e sëmundjeve kronike.
Megjithatë, vitet e fituara nuk do të thotë se kalohen domosdoshmërisht me shëndet të mirë, tregon studimi i publikuar në revistën The Lancet Public Health.
Meqenëse rritja e jetëgjatësisë po e tejkalon përmirësimin e jetëgjatësisë së shëndetshme në pothuajse të gjitha 204 vendet dhe territoret e analizuara, autorët vlerësojnë se sistemet shëndetësore duhet ta zhvendosin fokusin nga zgjatja e jetës drejt përmirësimit të cilësisë së viteve të shtuara.
Në nivel global, gjatë vitit 2023 njerëzit kaluan mesatarisht 14,5 për qind të jetës së tyre me shëndet të dobët. Jetëgjatësia më e madhe po shoqërohet gjithnjë e më shumë me sëmundje jo vdekjeprurëse dhe aftësi të kufizuara.
Vendet ku njerëzit jetojnë më gjatë kanë regjistruar gjithashtu më shumë vite të kaluara me probleme shëndetësore. Kjo sugjeron se jetëgjatësia më e madhe nuk po e shtyn sëmundjen vetëm drejt viteve të fundit të jetës, por në shumë raste po e zgjat periudhën gjatë së cilës njerëzit jetojnë me sëmundje ose aftësi të kufizuara.
Ku kalohen më pak vite me shëndet të dobët?
Në vitin 2023, njerëzit në vendet më të pasura kaluan rreth 15,7 për qind të jetës së tyre me shëndet të dobët, ndërsa në superrajonin e Afrikës Subsahariane hendeku mes jetëgjatësisë dhe viteve të shëndetshme ishte më i vogli, rreth nëntë vjet.
Holanda regjistroi rritjen më të madhe absolute: përqindja e jetës së kaluar me shëndet të dobët u rrit nga 13,2 për qind në vitin 1990 në 15,7 për qind në vitin 2023.
Hendeku më i madh i morbiditetit – pra koha ose përqindja e jetës së kaluar me shëndet të dobët – u regjistrua në SHBA, Australi dhe Kanada.
Në anën tjetër, Nauru, Ishujt Solomon dhe Laosi kishin hendekun më të vogël, që do të thotë se banorët e tyre kalonin më pak vite të jetës me probleme shëndetësore.
Cilat probleme shëndetësore ndikojnë më shumë?
Autorët zbuluan se gjendjet jo vdekjeprurëse përbënin 57,4 për qind të hendekut global të morbiditetit, sepse shtojnë numrin e viteve që njerëzit jetojnë me aftësi të kufizuara ose me shëndet të dobësuar.
Ndër shkaktarët kryesorë ishin çrregullimet muskuloskeletore, si dhimbja e pjesës së poshtme të shpinës, çrregullimet mendore, sëmundjet e organeve shqisore, përfshirë humbjen e dëgjimit të lidhur me moshën, si dhe lëndimet aksidentale.
Në vendet me të ardhura më të ulëta, ndër faktorët kryesorë ishin edhe mungesat ushqyese, infeksionet respiratore, tuberkulozi dhe sëmundjet tropikale të neglizhuara.
Studimi identifikoi gjithashtu disa faktorë të rëndësishëm rreziku: indeksin e lartë të masës trupore, kequshqyerjen e fëmijëve dhe nënave, përdorimin e duhanit, nivelin e lartë të glukozës në gjak esëll dhe ndotjen e ajrit.
Përdorimi i drogave dhe konsumimi i lartë i alkoolit ishin ndër dhjetë faktorët kryesorë të rrezikut vetëm në vendet me të ardhura të larta, ndërsa marrëdhëniet seksuale të pambrojtura u shfaqën si faktor kryesor vetëm në Afrikën Subsahariane.
Si mund të duket një e ardhme më e shëndetshme?
Sipas autorëve, rezultatet ngrenë pikëpyetje edhe për qëndrueshmërinë e sistemeve të mbrojtjes sociale dhe mënyrën se si duhet të ndahen burimet ndërmjet parandalimit, trajtimit dhe inovacionit.
Meqë përqindja e jetës së kaluar me shëndet të dobët është rritur vazhdimisht që nga viti 1990, studiuesit theksojnë nevojën për një fokus shumë më të madh te plakja e shëndetshme.
Organizata Botërore e Shëndetësisë e përkufizon plakjen e shëndetshme si procesin e zhvillimit dhe ruajtjes së aftësive funksionale që mundësojnë mirëqenie në moshë të shtyrë.
“Gjetjet tona tregojnë se përfitimet e ardhshme në shëndetin e popullatës nuk do të vijnë vetëm duke i ndihmuar njerëzit të jetojnë më gjatë, por edhe duke i ndihmuar të jetojnë më shëndetshëm”, thotë autori i lartë i studimit, Christopher Murray, drejtor i Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) në University of Washington School of Medicine.
Sipas tij, përparimi në plakjen e shëndetshme duhet të matet jo vetëm me jetëgjatësinë, por edhe me numrin e viteve të jetuara në shëndet të mirë. Për këtë nevojiten investime më të mëdha në parandalim, kontroll afatgjatë të sëmundjeve dhe kujdes për sëmundjet kronike.
Edhe bashkautorja e studimit, Catherine Bisignano, thekson se duhet kushtuar më shumë vëmendje gjendjeve dhe faktorëve të rrezikut që shtojnë vitet e jetuara me aftësi të kufizuara.
“Trajtimi më i hershëm i këtyre problemeve, përmes parandalimit dhe kujdesit më të mirë afatgjatë, mund të ketë ndikime të rëndësishme shoqërore, shëndetësore dhe ekonomike”, thekson ajo.
Në këtë drejtim, studiuesit kërkojnë investime të vazhdueshme në parandalim, rehabilitim, shërbime të shëndetit mendor dhe kujdes për sëmundjet kronike, si dhe qasje më të mirë në teknologjitë asistive dhe në modelet e integruara të kujdesit afatgjatë. /ET