Nga Geron Kamberi* – Në prag të fillimit të muajve të verës, njerëzit fillojnë të mendojnë për pushimet verore, e një pjesë ndërkohë i shijojnë ato në det, mal apo nëpër udhëtime të ndryshme.
Pas viteve ’90, me zhvillimin e vazhdueshëm të turizmit, një risi për vendin tonë ka qenë ankorimi në portet shqiptare i anijeve të mëdha që u ngjajnë “hoteleve lundruese” dhe që janë emërtuar me një term tashmë të njohur si “kroçiera” (cruiser).
Ky lloj turizmi e argëtimi që ndërthur udhëtimin, plazhin e itineraret kulturore, veçanërisht pas viteve ’80 të shek. XX, është shndërruar në një prirje të rëndësishme për grupmosha të ndryshme që u pëlqen të vizitojnë qytetet port e plazhet e Mesdheut, Karaibeve e Baltikut me këto anije.
Teksa jam përpjekur të ofroj një histori të përmbledhur se si lindi tradita e këtij turizmi e argëtimi, të dhënat tregojnë se sot në botë qarkullojnë 300 anije kroçiera me një kapacitet prej 650,000 pasagjerësh, duke sjellë një vlerë afro 30 miliardë USD, çka e bën atë një argëtim tërheqës turistik…
Origjina e turizmit me lundrimin e anijeve kroçiera: Italia dhe anija Francesco I
Gjatë shek. XIX, Italia ishte në qendër të vëmendjes së atij që emërtohej si Tour-i i Madh (Grand Tour), i cili kryesisht konsiderohej një udhëtim tradicional nëpër Europë që u realizua përgjatë shekullit të 17-të deri në fillim të shekullit të 19-të, ku Italia shihej si destinacion kryesor. Udhëtimi ndërmerrej nga të rinj europianë të shtresave aristokratike dhe zakoni i këtij udhëtimi lulëzoi nga viti 1660 deri në zgjerimin e transportit hekurudhor në shkallë të gjerë rreth vitit 1840. Fillimisht këtë udhëtim e realizonin të rinj të fisnikërisë britanike dhe fisnikë të pasur tokash, por udhëtime të ngjashme u bënë më pas edhe nga të rinj të pasur të kombeve të tjera protestante të Europës Veriore dhe, nga gjysma e dytë e shekullit të 18-të, edhe nga disa amerikanë të Veriut dhe të Jugut. Vendet më interesante të Tour-it të Madh (Grand Tour) ishin Parisi dhe Roma, ndërkohë kryeqytetet kryesore europiane ishin ndalesa përgjatë këtij udhëtimi që shpesh kërkonin të ecje nëpër Alpe, duke i detyruar fisnikët e aristokratët e rinj të shihnin pamjet mahnitëse si Mali Etna dhe Vezuvi. Ngjitja në male, kalimi i lumenjve dhe blerja e suvenireve ishin pjesë e përvojës së këtij udhëtimi. Tour-i i Madh (Grand Tour) ofronte mundësi që aristokratët e fisnikët e rinj të oborrit mbretëror britanik e të Europës Veriore të njiheshin e të formoheshin me kulturën klasike greko-romake e të Rilindjes Italiane, duke u dhënë atyre më shumë prestigj brenda rretheve aristokratike.
Nga këto udhëtime ata ktheheshin me arka plot me libra, vepra arti, instrumente shkencore dhe objekte kulturore që i shfaqnin me krenari në biblioteka, kopshtet mbretërore e galeritë e artit që kishin ndërtuar për këtë qëllim. Aristokratët e fisnikët anglezë ndiqnin këtë itinerar: (Dover (Angli) – Kalais (Francë) – Paris – Gjenevë – Alpet Zvicerane – Torino – Milano – Piza – Firence – Padova – Bolonja – Venecia – Romë – Napoli – Sicili – Greqi). Ndërkohë aristokratët e fisnikët e rinj të oborreve mbretërore të Europës Veriore e nisnin Tour-in e Madh (Grand Tour) duke ndjekur deri në Angli itinerarin që kalonte nëpër qytete të tilla si Alpet Gjermane (Mynih) – Innsbruck (Austri) – Vjenë – Dresden – Berlin – Potsdam – Heidelberg – Ingolstadt – Amsterdam – Bryzh – Ostende – Dover (Angli) për të vazhduar në jug të Europës. Deri në mesin e shekullit të 18-të, Tour-i i Madh (Grand Tour) ishte bërë një tipar i rregullt i arsimit aristokratik edhe në Europën Qendrore, megjithëse ishte i kufizuar vetëm për fisnikërinë e lartë. Në këtë kuadër, anija Francesco I, e cila ishte ndërtuar më 1831, do të realizonte për herë të parë në fillim të qershorit 1833 një lundrim turistik nga porti i Napolit, pasi kishte bërë një fushatë reklamuese për këtë udhëtim. Fisnikë, autoritete dhe princa mbretërorë nga e gjithë Europa hipën në anijen Francesco I që lundroi në pak më shumë se tre muaj për në qytetet siciliane të Taorminës, Katanias dhe Sirakuzës, për t’u ndalur më pas në ishujt e Maltës, Korfuzit dhe duke përshkruar vende të tilla si Patra, Delfi, Zante, Athinë, Smirna dhe Konstandinopoja. Tradita vazhdoi më pas në vitin 1844, kur kompania britanike e udhëtimeve me anije P&O me qendër në Southampton të Anglisë zgjeroi veprimtarinë e saj të transportit të pasagjerëve nga transporti i zakonshëm drejt lundrimeve argëtuese.
Ajo arriti të organizojë lundrime për qëllime turistike nga Anglia në Mesdhe, të cilat ishin të parat e këtij lloji, duke reklamuar destinacione të tilla si Gjibraltari, Malta dhe Athina përmes lundrimit nga porti i Southampton-it. Në këtë mënyrë, kompania britanike P&O Cruises u bë pararendësja e pushimeve moderne përmes lundrimit me anije të posaçme për këtë qëllim, duke qenë linja më e vjetër e lundrimit në botë. Kompania më vonë prezantoi udhëtime vajtje-ardhje në destinacione të tilla si Aleksandria dhe Konstandinopoja. Ajo kaloi një periudhë zgjerimi të shpejtë në gjysmën e dytë të shekullit të 19-të, duke vënë në shërbim anije më të mëdha e më luksoze për t’i shërbyer tregut që po zgjerohej në mënyrë të vazhdueshme. Anije të shquara të kësaj epoke për lundrime turistike përfshinë SS Ravenna, që u ndërtua në vitin 1880 dhe u bë anija e parë e ndërtuar me një strukturë të plotë prej çeliku, dhe SS Valetta, e cila u ndërtua në vitin 1889. Nga ana tjetër, anija e parë e ndërtuar veçmas për lundrime luksoze turistike ishte Prinzessin Victoria Luise, e cila u ndërtua gjatë periudhës së Perandorisë Gjermane dhe ishte projektuar nga Albert Ballin, menaxher i përgjithshëm i Linjës së Anijeve Transoqeanike Hamburg-Amerikë (Hamburg America Line – HAPAG). Lundrimi i anijes Auguste Victoria në Mesdhe dhe Lindjen e Afërt nga 22 janari deri më 22 mars 1891, me 241 pasagjerë, përfshirë Albert Ballin dhe vetë gruan e tij, shpesh thuhet se ka qenë lundrimi i parë turistik me anije i kësaj natyre. Anija Auguste Victoria (më vonë Auguste Victoria) u vu në shërbim në vitin 1889 dhe u emërua për nder të Perandoreshës Augusta Victoria, gruas së perandorit gjerman Wilhelm II. Ajo ishte anija e serisë Augusta Victoria dhe modeli i parë i një brezi të ri të anijeve luksoze të linjave oqeanike që i përkisnin kompanisë Hamburg America Line (HAPAG). Ndërkohë ishte anija e parë e ndërtuar në Europën kontinentale me helika të dyfishta dhe, kur u vu në shërbim për herë të parë, ishte linja më e shpejtë për tregtinë e udhëtimet turistike mes Europës e SHBA-së përmes Oqeanit Atlantik.
Albert Ballin, projektuesi i parë i modelit të anijeve kroçiera
Albert Ballin (15.08.1857 – 09.11.1918) ishte një biznesmen gjerman i transportit detar. Ai ishte drejtori i përgjithshëm i Hamburg-Amerikanische Packetfahrt-Actien-Gesellschaft (HAPAG) ose Hamburg-America Line, e cila për një kohë ishte kompania më e madhe e transportit detar në botë. Duke qenë shpikësi i konceptit të anijes turistike, ai njihet si babai i udhëtimit modern me anije turistike. Albert Ballin ishte një person që merrte rreziqe dhe ishte i gatshëm të sfidonte kolegët e tij, konkurrentët e huaj dhe politikën e brendshme me qëllim që të ndërtonte një kompani të suksesshme transporti detar. Ai synoi të konkurronte kompanitë britanike në këtë sektor dhe ishte i vendosur të zgjeronte shtrirjen globale të kompanisë HAPAG. Në këtë mënyrë, ai bashkëpunoi ngushtë me Perandorin gjerman dhe mbështeti zgjerimin e marinës gjermane. Në këtë kuadër, ai projektoi për herë të parë një anije të posaçme të modelit kroçierë për qëllime turistike që e emërtoi Auguste Victoria, sipas Perandoreshës Gjermane Augusta Victoria të Schleswig-Holstein, e cila filloi veprimtarinë e saj më 10 maj 1889, duke bërë udhëtime nga Hamburgu në New York nëpërmjet portit të Southampton-it.
Dy vjet më vonë, në vitin 1891, ajo bëri udhëtimin e parë turistik në botë në Mesdhe me një anije të posaçme kroçierë. Në vitin 1901, Ballin ndërtoi Sallat e Emigracionit në ishullin Veddel të Hamburgut për të mirëpritur mijëra njerëz nga e gjithë Europa që mbërrinin në Portin e Hamburgut çdo javë për të emigruar në Amerikën e Veriut dhe të Jugut me anijet e kompanisë së tij. Ishulli tani është Muzeu BallinStadt. Në vitin 1913, HAPAG zotëronte tre nga anijet më të mëdha oqeanike në botë; megjithatë, ato të gjitha u sekuestruan më vonë si pjesë e dëmshpërblimeve të Luftës së Parë Botërore. Si rrjedhojë, ai pati një fat të hidhur, pasi, duke u përballur me humbjen e anijeve të kompanisë së tij pas Luftës së Parë Botërore, Ballin kreu vetëvrasje në Hamburg ndërsa lufta mbaroi.
Linjat e anijeve turistike nga Mesdheu në Karaibe
Praktika e lundrimeve luksoze për qëllime turistike u zhvillua shumë shpejt dhe bëri përparime të qëndrueshme në tregun që lidhej me udhëtimet transatlantike mes Europës e SHBA-së. Në konkurrencën për pasagjerë, anijet transoqeanike, ku p.sh. Titanic ishte shembulli më i famshëm, shtuan shërbime luksi brenda tyre si restorante të shkëlqyera apo kabina udhëtarësh të mirëpajisura. Në fund të shekullit të 19-të, Albert Ballin, drejtor i Linjës Hamburg-Amerikë, ishte i pari që dërgoi anijet e tij transatlantike në lundrime të gjata jugore gjatë stinëve më të këqija të dimrit në Atlantikun e Veriut, dhe kompani të tjera të lundrimit me anije e ndoqën shembullin. Disa prej tyre ndërtuan anije të specializuara, që ishin projektuar për të kaluar sa më lehtë nga lundrimet përgjatë periudhave të verës ose të dimrit.
Në vitin 1897, tre anije luksoze, të gjitha në pronësi europiane, ofruan transport midis Europës dhe Amerikës së Veriut, dhe në vitin 1906 numri i tyre ishte rritur në shtatë. Ato përfshinin kompani të tilla si: 1) Linja Britanike Inman (Inman Cruises Line) që ofronte udhëtime nga Anglia drejt qytetit të Parisit; 2) Linja Cunard (Cunard Cruises Line) e cila realizonte udhëtime në Campania dhe Lucania të Italisë; ndërsa 3) Linja White Star (White Star Cruises Line), që kishte në zotërim edhe anijen e famshme Titanic, kishte mundësi të udhëtonte drejt destinacioneve të rëndësishme të Mesdheut e SHBA-së. Duke filluar nga fundi i shekullit të 19-të, theksi i industrisë së anijeve turistike u zhvendos gradualisht nga Mesdheu në Karaibe. Në këtë kuadër, përgjatë dekadave në vijim u ndërtuan anije turistike të posaçme dhe Karaibet do të bëheshin qendra globale e lundrimit detar me kroçiera për qëllime turistike.
Kalimi nga anijet turistike tek avionët mes viteve 1960-1980
Anijet moderne turistike kanë prirjen të jenë më të shpejta, krahasuar me anijet oqeanike. Me daljen në skenë të avionëve të mëdhenj të pasagjerëve në vitet 1960, udhëtimet ndërkontinentale kaluan nga anijet tek aeroplanët. Në këtë mënyrë u rejt një rënie e përkohshme e modelit të udhëtimit me anijet transoqeanike. Disa karakteristika të anijeve të vjetra oqeanike i bënin ato të papërshtatshme për lundrim, të tilla si konsumi i lartë i karburantit, thellësia që i pengonte të hynin në porte të cekëta dhe kabinat e tyre që ishin shpesh pa dritare, pasi ishin projektuar si të tilla për të shtuar numrin e pasagjerëve në vend të rehatisë.
Në fund të viteve 1950 dhe 1960, anije të tilla si SS Rotterdam (1959) e kompanisë Holland America Line, SS France (1961) e kompanisë së lundrimit French Line dhe anija RMS Queen Elizabeth 2 (1969) e kompanisë Cunard Line u projektuan për të shërbyer me funksion të dyfishtë, ku përgjatë muajve të verës ofronin udhëtime të zakonshme pasagjerësh nga Europa drejt SHBA-së në hemisferën veriore dhe gjatë dimrit shërbenin si anije turistike për qëllime argëtimi. Për këtë arsye ato kishin të përfshira dyer që hapeshin e mbylleshin për të ndarë klasat gjatë udhëtimeve të zakonshme. Kjo bënte të mundur që në momente të veçanta, kur shërbenin si anije udhëtimi turistike, pasagjerët në anije mund të ndjeheshin si pjesëtarë vetëm të një klase, duke marrë afërsisht të njëjtën cilësi shërbimi. Ndërkohë, p.sh. pasagjerët që ishin vendosur në kabina të kategorive të caktuara në anijen transoqeanike Queen Elizabeth 2, të kompanisë britanike Cunard Cruises Line, kishin qasje vetëm në disa salla ngrënieje.
Rigjallërimi i turizmit me kroçiera në vitet ’80 nga një serial televiziv
Shërbimet e anijeve oqeanike pothuajse u ndërprenë në vitet 1970 dhe 1980. P.sh. anija SS Rotterdam (1959) e kompanisë së lundrimit Hollandë-Amerikë (Holland America Cruises Line) u la në port. Ndërkohë në Francë, anija më e madhe e pasagjerëve në botë deri në atë periudhë, SS France (1961), iu sold kompanisë Norwegian Cruise Line në vitin 1979. Pas rinovimeve të shumta, filloi të funksiononte si SS Norway në vitin 1980, duke u bërë kështu “anija e parë mega-lundruese”. Përjashtim në këtë rast përbënte anija Queen Elizabeth 2 e kompanisë britanike Cunard (Cunard Cruises Line), e cila, megjithëse realizoi shumë lundrime, ruajti traditën e rregullt të udhëtimeve transoqeanike mes Europës e SHBA-së, por duke i kushtuar një vëmendje të veçante kohës së lirë të pasagjerëve. Në këtë mënyrë, ajo i shërbeu një tregu të caktuar që lidhej me ata individë që i vlerësonin disa ditë të kaluara në det si mundësi për t’u shlodhur teksa udhëtonin drejt një vendi. Personazhe të famshëm ndërkombëtarë u punësuan për të realizuar koncerte apo shfaqje të ndryshme në bordin e saj, së bashku me stilin e kabaresë, vendosjen e një kazinoje dhe ambienteve të tjera argëtuese. Në këtë mënyrë, udhëtimi drejt SHBA-së u përjetua si një pushim më vete.
Seriali televiziv amerikan The Love Boat, një komedi romantike që u realizua nga 17 shtatori 1977 deri më 24 maj 1986, ndikoi në mënyrë të dukshme në ngjalljen e rritjen e interesit për këtë formë argëtimi të lundrimit me anije. Seriali u zhvillua në anijen turistike MS Pacific Princess, të kompanisë Princess Cruises Line, dhe skenari kishte në qendër të vëmendjes kapitenin e anijes Merrill Stubing, luajtur nga aktori Gavin MacLeod, dhe një grup anëtarësh të ekuipazhit të tij, si edhe pasagjerët e luajtur nga aktorë të ftuar për çdo episod. Ata përjetojnë aventura romantike, dramatike dhe humoristike. Seriali ndihmoi në popullarizimin e konceptit të pushimeve në anije si një mundësi romantike për çiftet. Ekspertët e industrisë turistike ia atribuojnë këtij seriali interesin në rritje në industrinë e udhëtimeve turistike me anijet kroçiera, veçanërisht për ata që ishin të sapomartuar ose qytetarë të moshuar. Në këtë mënyrë u rrit kërkesa nga individë të shumtë për këto lloj udhëtimesh. Kjo rezultoi në nxitjen e investimeve për të ndërtuar anije të reja të posaçme, në vend që të shndërroheshin përkohësisht në anije udhëtimi turistike ato që shërbenin për transportin e zakonshëm të pasagjerëve.
Kompanitë e linjat më të njohura në botë të kroçierave
Aktualisht, tre kompanitë dhe operatorët më të mëdhenj të linjave të lundrimit apo të kroçierave në botë janë: 1) Carnival Corporation & plc, 2) Royal Caribbean Group dhe 3) Norwegian Cruise Line Holdings (NCLH). Kompania Carnival Corporation & plc është një kompani britanike dhe amerikane e lundrimeve me kroçiera që ka në pronësi një flotë prej mbi 90 anijesh dhe 8 linja të lundrimeve me kroçierë. Carnival përbëhet nga Carnival Corporation me seli në Doral të Floridës të SHBA-së, e themeluar në Panamash, dhe Carnival plc me seli në Southampton të Mbretërisë së Bashkuar, të cilat funksionojnë si një entitet i vetëm. Në pronësi të saj janë tetë linja lundrimi me kroçiera si: 1) AIDA Cruises, 2) Carnival Cruise Line, 3) Costa Cruises, 4) Cunard Line, 5) Holland America Line, 6) P&O Cruises, 7) Princess Cruises, 8) Seabourn. Kurse Royal Caribbean International (RCI), e cila më parë emërtohej si Royal Caribbean Cruise Line (RCCL), është një linjë anijesh lundrimi e themeluar në vitin 1968 në Norvegji dhe e organizuar si një degë tërësisht në pronësi të Royal Caribbean Group që nga viti 1997. Ajo e ka selinë në Miami, Florida dhe është linja më e madhe e anijeve të lundrimit sipas të ardhurave dhe e dyta më e madhja sipas numrit të pasagjerëve. Që nga viti 2025, Royal Caribbean International kontrollonte 27.0% të tregut botëror të anijeve të lundrimit sipas pasagjerëve dhe 24.8% sipas të ardhurave. Ndërsa kompania Norwegian Cruise Line Holdings (NCLH) është një kompani holding me seli në Shtetet e Bashkuara dhe selinë e saj në Florida dhe ishullin Bermuda të Karaibeve. Ajo menaxhon tre linja lundrimi si degë tërësisht në pronësi të saj: 1) Norwegian Cruise Line, 2) Oceania Cruises dhe 3) Regent Seven Seas Cruises. Me degët e saj, është operatori i tretë më i madh i lundrimeve me kroçiera në botë dhe është e listuar në Bursën e Nju Jorkut.
Tipologjia apo modelet e anijeve kroçiera
Tipologjia apo modelet (Class) e anijeve turistike të lundrimit, apo siç njihen me emrin kroçiera, kanë pësuar ndryshime përgjatë viteve qëkur ato kanë filluar të jenë pjesë e tregut turistik botëror. Ndryshimet janë shoqëruar përgjatë viteve me emërtime të ndryshme të modeleve (Class-eve) që kanë synuar të rrisin madhësinë, shpejtësinë, rehatinë e pasagjerëve dhe veçanërisht larminë e shërbimeve për pasagjerët. Në këtë kuadër, Modeli Tropical (Tropicale Class) ose MS Tropicale, e njohur edhe si Costa Tropicale, Pacific Star apo Ocean Dream, ishte një anije turistike që hyri në shërbim në vitin 1982, duke qenë një nga anijet turistike pioniere në modernizimin e industrisë së kroçierave. Ajo ishte anija e parë e ndërtuar rishtazi e kompanisë Carnival Cruise Line, e cila fillimisht ishte planifikuar të mbulonte zonën e Rivierës Meksikane dhe të Karaibeve. Më pas u pasua nga Modeli Holiday (Holiday Class), që ishte modeli i parë i anijeve të reja për kompaninë Carnival Cruise Line pas ndërtimit të tyre të parë të ri, Tropicale. Anija e parë e këtij modeli me madhësi 46,052 ton u përfundua në vitin 1985, e dyta pak më e madhe me emrin Jubilee u ndërtua në vitin 1986 me peshë 47,262 ton, ndërsa anija e tretë dhe e fundit, Celebration, ishte e njëjtë me Jubilee dhe u përfundua në vitin 1987. Të gjitha ato ishin anijet më të mëdha për kompaninë Carnival derisa u ndërtua modeli Fantasy (Fantasy Class).
Modeli Fantasy (Fantasy Class) është një model anijesh turistike të stilit kroçierë të kompanisë Carnival Cruise Line që hyri në shërbim në vitin 1990. Ndërkohë, të tetë anijet e këtij modeli u ndërtuan nga kompania e ndërtimit të anijeve Kvaerner Masa-Yards, në Helsinki të Finlandës, pranë kantierit detar të Hietalahti-t. Në vitet e mëvonshme, në vitin 1996, u shfaq Modeli Destiny (Destiny Class) që u dallua si anija më e madhe e pasagjerëve në botë, si dhe anija e parë për pasagjerë me peshë mbi 100,000 ton. Modelet vazhduan në vitet e mëvonshme me Modelin Conquest (Conquest Class) që është një grup anijesh turistike në pronësi të kompanisë Carnival Cruise Line. Forma e modelit të kësaj anijeje e zgjati anijen me rreth 59 metra, gjë që zgjeroi shumicën e ambienteve, shtoi një restorant mbi kuvertë dhe rriti numrin e kabinave të pasagjerëve. Ndryshimet e modeleve vazhduan më tej me Modelin Voyager që i referohet një forme të anijeve turistike të stilit kroçierë të kompanisë Royal Caribbean International sipas modelit post-Panamax. Termi i modelit të anijeve ‘Panamax’ i referohet një lloji anijeje që ka një madhësi dhe specifikim të projektuar posaçërisht për të kaluar nëpër Kanalin e Panamasë.
Dimensionet maksimale të anijeve Panamax janë vendosur për të siguruar që ato të mund të kalojnë nëpër ngushticën më të vogël të kanalit ku, p.sh., gjatësia duhet të jetë jo më shumë se 294 metra. Ato u ndërtuan në Kantierin e Ri Detar Kværner Masa-Yards në Turku të Finlandës. Nga ana tjetër, duhet theksuar se ekzistojnë dy modele të anijeve Voyager të cilat kanë ndryshime të vogla në formën e projektimit. Anijet e modelit të parë janë ato Voyager of the Seas, Explorer of the Seas dhe Adventure of the Seas, që u shfaqën në qarkullim midis viteve 1999 dhe 2001. Ndryshimet u vërejtën sërish me Modelin Spirit (Spirit Class) të ndërtuara mes viteve 2000-2004 në Kantierin e Ri Detar Kvaerner Masa-Yards në Helsinki, Finlandë, dhe që u vendosën në pronësi të Carnival Cruise Line, Adora Cruises dhe Margaritaville at Sea. Gjashtë anijet u ndërtuan sipas formës origjinale të modelit Panamax, duke u lejuar atyre të kalojnë nëpër Kanalin e Panamasë. Nga ana tjetër, Modeli Radiance (Radiance Class) është një model prej katër anijesh turistike në pronësi të kompanisë Royal Caribbean, që u ndërtuan midis viteve 2001 dhe 2004 në kantierin detar Meyer Werft në Papenburg, Gjermani. Ato kanë një tonazh prej 90,000 tonësh, të projektuar për të lundruar në klima më të ftohta. Ndryshimet e mëtejshme vazhduan me Modelin Freedom (Freedom Class) që është një grup prej tre anijesh turistike për kompaninë Royal Caribbean International. Anija e parë e këtij modeli, Freedom of the Seas, ishte anija më e madhe e pasagjerëve në botë dhe më e madhja e ndërtuar ndonjëherë për sa i përket kapacitetit të pasagjerëve dhe tonazhit kur u ndërtua në vitin 2006. Këto dy rekorde vazhduan derisa filloi ndërtimi i anijeve të Modelit Oasis (Oasis Class). Modeli Oasis (Oasis Class) është një grup prej gjashtë anijesh turistike të kompanisë Royal Caribbean International. Dy anijet e para të këtij modeli, Oasis of the Seas dhe Allure of the Seas, filluan të funksionojnë në vitet 2009 dhe 2010 të ndërtuara në kantierin detar të STX Europe Turku Shipyard, në Finlandë. Ndërsa Modeli Sunshine (Sunshine Class) është një model anijesh turistike në pronësi të kompanisë Carnival Cruise Line. Modeli njihej më parë si klasa Destiny deri në vitin 2013, kur Carnival Destiny u riemërua Carnival Sunshine. Ky transformim vazhdoi me anijet simotra Carnival Triumph në vitin 2019 dhe Carnival Victory në vitin 2021. Ndërsa Modeli Sovereign (Sovereign Class) është brezi i tretë i anijeve turistike të Royal Caribbean Cruises Ltd. Të tre anijet e këtij modeli u ndërtuan në Saint-Nazaire, Francë, në kantieret detare Chantiers de l’Atlantique. Ato ishin “megaanijet” e para moderne që u ndërtuan, dhe seria e parë e anijeve turistike që përfshinin një hapësirë shumëkatëshe me ashensorë qelqi, të cilën projektuesi i anijes, Njål Eide, e quajti “Centrum”. Nga ana tjetër, ato kishin një kuvertë të vetme të dedikuar tërësisht për kabina me ballkone private në vend të kabinave me pamje nga oqeani.
Kantieret detare më të njohura që prodhojnë anije kroçiera: Franca, Italia, Gjermania… dhe Japonia
Tregu i ndërtimit për anijet turistike të stilit kroçierë mbizotërohet nga tre kompani europiane dhe një aziatike. Në Europë është 1) Franca me kompaninë Chantiers de l’Atlantique, e cila përfaqëson një kantier detar të vendosur në qytetin e Saint-Nazaire-it të Francës. Ai konsiderohet një nga kantieret më të mëdha detare në botë, që ndërton një larmi të gjerë anijesh tregtare dhe pasagjerësh. Pozicioni i tij pranë Nantes, në grykëderdhjen e lumit Loire dhe ujërave të thella të Atlantikut e bën të lehtë lundrimin e anijeve të mëdha brenda dhe jashtë kantierit detar. 2) Italia me kompaninë Fincantieri, një kantier i ndërtimit të anijeve me qendër në Trieste, konsiderohet vendi i dytë më i rëndësishëm i prodhimit të kroçierave. Tashmë ai është ndërtuesi më i madh i anijeve në Europë, pasi bleu kompaninë Vard në vitin 2013, duke dyfishuar madhësinë e duke u shndërruar në kantierin e katërt më të madh në botë për ndërtimin e anijeve tregtare dhe ushtarake. Njëkohësisht kompania Fincantieri ka disa degëzime kantieresh detare siç janë Kantieri detar i Ankonës, Marghera-s (Venecia), Monfalcone-s (Gorizia), Sestri Ponente-s (Xhenova), Vard-i (Brăila – Rumani), Vard Tulcea (Rumani), Vard Søviknes (Norvegji). 3) Gjermania me kompaninë Meyer Werft, e cila përfaqëson një kantier detar ndërtimi anijesh me qendër në Papenburg pranë lumit Ems. Ajo është founded në vitin 1795 si ndërtuese anijesh të vogla prej druri dhe është në pronësi të familjes Meyer që prej shtatë brezah. Që nga viti 1997, ka qenë pjesë e Grupit Meyer Neptun, së bashku me kompaninë Neptun Werft në Rostock. Në vitin 2014, kompania bleu e mori në pronësi edhe kantierin detar të Turku-t në Finlandë, duke u bërë një ndërtuese anijesh luksoze për pasagjerë. Ndërkohë në kontinentin aziatik, 4) Japonia është e mirënjohur për prodhimin e anijeve kroçiera përmes degës së prodhimit të anijeve të kompanisë Mitsubishi Heavy Industries, e cila është një korporatë shumëkombëshe japoneze që ndodhet në Marunouchi, Chiyoda në kryeqytetin japonez të Tokios. Në të gjitha këto kompani deri në vitin 2028 pritet të prodhohen edhe 54 anije të reja kroçiera për linjat e ndryshme në botë, ndërsa deri në vitin 2036 ky numër pritet të arrijë deri në 62 anije të tilla, duke shtuar kapacitetet nëpër kroçierat e linjave të ndryshme me më shumë se 150,000 vende.
Funksionimi i shërbimeve në anijet kroçiera
Anijet turistike janë të organizuara shumë ngjashëm me “hotelet lundruese” (floating hotel), me një staf të plotë shërbimi përveç ekuipazhit të zakonshëm të anijes. Tradicionalisht, restorantet e anijeve kroçiera organizojnë dreka e darka gjatë gjithë kohës me orare të ndryshme. Anijet kroçiera të kompanisë Cunard Line ruajnë traditën e modelit të anijeve oqeanike dhe kanë dhoma ngrënieje të ndara për lloje të ndryshme suitash, ndërsa anijet e kompanive Celebrity Cruises dhe Princess Cruises kanë një dhomë ngrënieje standarde dhe restorante që kërkojnë rezervim paraprak. Shumë anije turistike caktojnë një ose më shumë net të ashtuquajtura “darka formale” (formal dinner), ku vizitorët vishen në mënyrë formale, shpesh me kostume dhe kravata ose edhe smoking për burrat, dhe fustane mbrëmjeje për gratë. Përveç sallave të ngrënies, anijet moderne turistike shpesh përmbajnë një ose më shumë restorante të rastësishme në stil bufe, të cilat mund të jenë të hapura 24 orë dhe me menu që ndryshojnë gjatë gjithë ditës për të ofruar vakte që variojnë nga mëngjesi deri te ushqimet e lehta të natës. Në vitet e fundit, linjat e anijeve turistike kanë filluar të përfshijnë një gamë të larmishme restorantesh me tema etnike në bordin e secilës anije.
Anijet gjithashtu kanë bare dhe klube nate të shumta për argëtimin e pasagjerëve; shumica e linjave të anijeve turistike nuk përfshijnë pije alkoolike në çmimet e tyre dhe pasagjerët pritet të paguajnë për pijet ndërsa i konsumojnë ato. Shumica e linjave të anijeve turistike gjithashtu u ndalojnë pasagjerëve të sjellin në bord dhe të konsumojnë pijet e tyre, përfshirë alkoolin, ndërsa janë në bord. Alkooli i blerë pa taksa vuloset dhe u kthehet pasagjerëve kur zbresin. Si me çdo anije, furnizimi i duhur me ushqime është thelbësor, veçanërisht në një anije turistike që shërben disa mijëra vakte në secilin vend. Për shembull, për të ngarkuar dhe shkarkuar gati 3,600 pasagjerë dhe tetë ton ushqim në fillim dhe në fund të çdo udhëtimi konsiderohet si një operacion gati ushtarak për çdo kompani të anijeve kroçiera. Anijet moderne turistike të stilit të kroçierave zakonisht kanë në bord aktivitete e argëtime të ndryshme si klube, kinema, akuapark, qendra fitnesi, pishina, sallone, tavolina pingpongu, salla për fëmijë apo adoleshentë. Disa anije kanë pista boulingu, pista patinazhi në akull, mure ngjitjeje shkëmbinjsh, simulatorë hedhjeje me parashutë, fusha miniaturë golfi, parqe video, zipline, simulatorë surfimi, rrëshqitëse uji, fusha basketbolli, fusha tenisi. Kazinoja që gjendet aty mund të funksionojë vetëm kur anija është në ujërat ndërkombëtare 12 milje larg bregut të një shteti për të shmangur përplasjen me ligjet e lojërave të fatit që ka çdo vend, ndërsa në raste të tjera mënyra e funksionimit të lojërave të fatit rregullohet sipas ligjeve të vendit ku është regjistruar anija. E njëjta gjë vlen edhe për dyqanet, të cilat hapen vetëm kur anija është në lundrim.
Rajonet detare më të vizituara nga kroçierat
Shumica e anijeve turistike lundrojnë në Karaibe ose Mesdhe. Të tjerat operojnë diku tjetër në vende si Alaska, Paqësori Jugor, Deti Baltik dhe Anglia e Re. Një anije turistike që lëviz nga një prej këtyre rajoneve në një tjetër zakonisht do të operojë një udhëtim turistik me ripozicionim gjatë kësaj kohe. Linjat e udhëtimeve turistike ekspeditë, të cilat zakonisht operojnë anije të vogla, vizitojnë destinacione të caktuara më të specializuara si Arktiku dhe Antarktida, ose Ishujt Galapagos. Numri i turistëve të udhëtimeve turistike në të gjithë botën në vitin 2005 u vlerësua në 14 milionë. Deri në vitin 2024, kjo shifër era rritur në 34.5 milionë. Rajoni i dytë më i popullarizuar ishte Europa kontinentale (13%), ku segmenti me rritjen më të shpejtë janë udhëtimet turistike në Detin Baltik. Portet më të vizituara baltike janë Kopenhaga, Shën Petersburgu, Talini, Stokholmi dhe Helsinki. Tregu i lundrimeve në Mesdhe po kalon një ndryshim të shpejtë dhe themelor; Italia ka fituar pozicionin kryesor si destinacion për lundrimet europiane dhe destinacion për të gjithë pellgun e Mesdheut. Portet më të vizituara në Detin Mesdhe janë Barcelona (Spanjë), Civitavecchia (Itali), Palma (Spanjë) dhe Venecia (Itali).
Kompania e parë kineze e lundrimeve hyri në shërbim në vitin 2013. Anija e parë luksoze e lundrimit në Kinë, Henna, bëri udhëtimin e saj të parë nga Porti Ndërkombëtar i Ishullit Phoenix të Sanya-s në fund të janarit të atij viti. Ndërkohë duhet theksuar se industria e lundrimit me anije kroçiera në Karaibe është një nga më të mëdhatë në botë, dhe u sjell deri në 4 miliardë të ardhura në vit për ishujt e ku mbi 45,000 njerëz nga Karaibet janë të punësuar drejtpërdrejt në industrinë turistike të lundrimit me anije kroçiera. Linjat që ushtrojnë këtë aktivitet në zonën e Karaibeve përfshijnë Royal Caribbean International, Princess Cruises, Carnival Cruise Line, Celebrity Cruises, Disney Cruise Line, Holland America, P&O, Cunard dhe Norwegian Cruise Line. Ekzistojnë gjithashtu linja më të vogla lundrimi që ofrojnë një ndjesi më intime midis mysafirëve të tyre. Tre kompanitë më të mëdha të lundrimit me kroçiera janë Carnival Corporation, Royal Caribbean International dhe Star Cruises/Norwegian Cruise Lines.
Shoqata Ndërkombëtare e Linjave të Lundrimit me Kroçiera (CLIA – Cruise Lines International Association) është një shoqatë tregtare e linjave të lundrimit. Ajo u bashkua me Këshillin Ndërkombëtar të Linjave të Lundrimit (ICCL – International Council of Cruise Lines) në vitin 2006, duke formuar një organizatë të zgjeruar që përfshin funksionet ekzistuese të të dy organizatave. Organizata e bashkuar, e cila përdor emrin CLIA, ndodhet në Uashington, D.C. E themeluar në vitin 1975, Shoqata Ndërkombëtare e Linjave të Lundrimit (CLIA – Cruise Lines International Association) është shoqata më e madhe tregtare e industrisë së lundrimit me kroçiera në botë bazuar në numrin e anijeve të pasagjerëve që menaxhohen nga anëtarët e saj. CLIA punon me Këshillin Global të Turizmit të Qëndrueshëm (GSTC) për të ndihmuar qytetet portuale të analizojnë se si të menaxhojnë flukset turistike dhe të hartojnë plane veprimi për një të ardhme të qëndrueshme. Deri më sot, industria e lundrimit me kroçiera ka krijuar partneritete me qytetin e Dubrovnikut, Korfuzit dhe Heraklionit për të bashkëpunuar dhe identifikuar praktikat më të mira për menaxhimin afatgjatë të destinacionit turistik në dobi të njëjtë të banorëve dhe vizitorëve.
Kritikat mbi ndotjen e mjedisit dhe mbiturizmin… nga kroçierat
Studimet e viteve të fundit kanë zbuluar se nivelet e grimcave të emetuara të anijeve kroçiera të regjistruara në bord paraqesin një rrezik potencial për shëndetin e pasagjerëve. Anijet turistike kroçiera prodhojnë një sasi të madhe mbetjesh që mund të rezultojnë në shkarkime në mjedisin detar, duke përfshirë ujërat e zeza, mbetjet e rrezikshme, vajrat, ujin e balastit dhe mbetjet e ngurta. Ato gjithashtu lëshojnë ndotës të ajrit në ajër dhe ujë. Këto mbetje, nëse nuk trajtohen dhe asgjësohen siç duhet, mund të jenë një burim i rëndësishëm i patogjenëve, lëndëve ushqyese dhe substancave toksike me potencialin për të kërcënuar shëndetin e njeriut dhe për të dëmtuar jetën ujore. Shumica e anijeve turistike funksionojnë…/Business Magazine Albania
*Geron Kamberi është studiues i Asociuar për Politikat Europiane pranë Qendrës për Studimin e Demokracisë e Qeverisjes (CSDG). Që nga viti 2007, ai është angazhuar si studiues i asociuar pranë disa think tanke shqiptare, të fokusuar në analizën e politikave publike dhe veçanërisht në çështjet e lidhura me integrimin europian.