Përgatiti: Leonard Veizi
Më 15 gusht 1118, në Kostandinopojë, mbylli sytë Aleksi I Komneni, një nga perandorët më të rëndësishëm bizantinë të shekullit XI dhe fillimit të shekullit XII. Ai kishte hipur në fron në vitin 1081, në një kohë kur Perandoria Bizantine ndodhej në një nga periudhat më të vështira të historisë së saj: territoret ishin tkurrur, thesari ishte dobësuar dhe ushtritë armike po afroheshin nga disa drejtime.
Aleksi nuk trashëgoi një perandori të fuqishme. Trashëgoi një shtet që duhej, para së gjithash, të mbijetonte.
Në Perëndim, normanët e Robert Guiskardit kishin sulmuar zotërimet bizantine në Ballkan. Në veri, peçenegët kërcënonin Trakinë dhe vetë Kostandinopojën. Në Lindje, selxhukët kishin përparuar thellë në Azinë e Vogël, duke i shkëputur Bizantit pjesë të mëdha të territoreve që dikur kishin qenë zemra e Perandorisë Romake të Lindjes. Aleksi u përball me të gjithë këta kundërshtarë dhe, në raste të ndryshme, përdori jo vetëm forcën ushtarake, por edhe diplomacinë, aleancat, martesat politike dhe paratë.
Fitorja e tij ndaj peçenegëve në betejën e malit Lebunion, më 1091, ishte vendimtare për sigurinë e kryeqytetit. Në vitin 1085, ai kishte rimarrë Dyrrahun nga normanët, ndërsa më vonë do të përballej sërish me ta, këtë herë nën drejtimin e Bohemundit të Tarantos. Në vitin 1108, pas dështimit të ekspeditës normane kundër Bizantit, Aleksi e detyroi Bohemundin të pranonte Traktatin e Devolit.
Por sfida më e madhe e mbretërimit të tij do të vinte nga Lindja dhe, paradoksalisht, do të sillte në skenë një forcë të re: kalorësit e Evropës Perëndimore.
Një thirrje që ndryshoi historinë e Evropës
Në vitin 1095, Aleksi kërkoi ndihmë ushtarake nga Perëndimi kundër selxhukëve. Kërkesa e tij ishte e lidhur fillimisht me nevojën për trupa që ta ndihmonin të rimerrte territoret bizantine në Azinë e Vogël. Por përgjigjja që erdhi nga Perëndimi ishte shumë më e madhe nga sa mund të kishte parashikuar perandori.
Papa Urbani II e shndërroi këtë kërkesë për ndihmë në një thirrje të përgjithshme për kryqëzatë. Në Këshillin e Klermonit, në nëntor 1095, ai u bëri thirrje kalorësve të Evropës të merrnin kryqin dhe të niseshin drejt Lindjes.
Kështu nisi Kryqëzata e Parë.
Për Aleksin, kryqtarët ishin njëkohësisht shpresë dhe rrezik. Ai kishte kërkuar ushtarë; në Kostandinopojë mbërritën ushtri të tëra, me udhëheqës që kishin synime të tyre politike dhe territoriale.
Në fillim, marrëdhëniet funksionuan. Udhëheqësit kryqtarë, mes tyre Bohemundi, pranuan të betoheshin për besnikëri ndaj perandorit. Në vitin 1097, bizantinët dhe kryqtarët rimorën Nikean nga selxhukët.
Por aleanca nuk zgjati e qetë.
Kur kryqtarët morën Antiokinë në vitin 1098, Bohemundi vendosi ta mbante qytetin, pavarësisht premtimeve të mëparshme për t’ia kthyer perandorit. Për Aleksin kjo ishte një goditje politike. Ai kishte lejuar kalimin e ushtrive perëndimore nëpër territoret e tij duke shpresuar se do të rikthente toka bizantine; në vend të kësaj, kryqtarët po krijonin principata të tyre në Lindje.
Që nga ajo kohë, marrëdhëniet mes Bizantit dhe kryqtarëve u karakterizuan gjithnjë e më shumë nga mosbesimi. Në vitin 1107, Bohemundi ndërmori një tjetër sulm kundër Perandorisë Bizantine, duke rrethuar Dyrrahun. Aleksi e mposhti dhe e detyroi të nënshkruante Traktatin e Devolit një vit më vonë.
Mbrojtës i Ortodoksisë, por edhe perandor i një thesari bosh
Aleksi ishte një mbështetës i vendosur i Kishës Ortodokse dhe i autoritetit të saj, por në politikën e tij nuk kishte shumë vend për sentimentalizëm kur bëhej fjalë për mbijetesën e shtetit. Luftërat e vazhdueshme kërkonin para dhe ushtria duhej paguar.
Në raste krize, ai konfiskoi edhe pasuri të kishave dhe manastireve. Burimet përmendin shkrirjen e objekteve të çmuara të Kishës për të financuar ushtrinë, ndërsa politika e tij fiskale rëndoi ndjeshëm mbi popullsinë.
Ai ndërhyri gjithashtu drejtpërdrejt në çështjet fetare, duke luftuar herezitë dhe duke forcuar kontrollin perandorak mbi institucionet e Kishës. Në të njëjtën kohë, mbështeti qendra të rëndësishme monastike, përfshirë manastiret e Malit Athos.
Në vitin 1092, Aleksi kreu edhe një reformë të rëndësishme monetare, duke futur monedhën hyperpyron, e cila do të bëhej standardi monetar bizantin për shekuj.
Një perandori që nuk u kthye më në lavdinë e dikurshme
Aleksi I Komneni nuk e riktheu Perandorinë Bizantine në përmasat e kohës së Justinianit. Nuk mundi të rimerrte të gjitha territoret e humbura dhe nuk e ndali përgjithmonë përparimin e fuqive të reja në Lindje.
Por kjo nuk është mënyra më e drejtë për të matur trashëgiminë e tij.
Në vitin 1081, Bizanti ishte pranë një krize ekzistenciale. Kur Aleksi vdiq, 37 vjet më vonë, perandoria ishte përsëri një fuqi e organizuar, me një administratë më të qëndrueshme, ushtri më funksionale dhe një dinasti të re në krye.
Dinastia Komnene, e themeluar prej tij, do të vazhdonte të sundonte për dekada. Pas Aleksit do të vinte i biri, Gjoni II Komneni, e më pas nipi i tij, Manueli I Komneni. Nën këta perandorë, Bizanti do të përjetonte një periudhë të re fuqizimi politik dhe ushtarak.
Aleksi vdiq më 15 gusht 1118, pas një mbretërimi të gjatë për standardet e epokës. Në fund të jetës, ai nuk kishte krijuar një Bizant të ri si ai i Justinianit. Kishte bërë diçka më pak madhështore, por ndoshta më të rëndësishme: kishte penguar shembjen e tij.
Dhe historia e Perandorisë Bizantine do të vazhdonte edhe për më shumë se tre shekuj pas vdekjes së tij.
Por ajo botë që Aleksi la pas nuk ishte më ajo e Romës së lashtë. Ishte një perandori më e vogël, më greke në kulturën e saj, më e rrethuar dhe më e detyruar të jetonte mes fuqive të reja të Lindjes dhe Perëndimit. Pikërisht në këtë botë të brishtë, Aleksi Komneni arriti të blejë kohë. Dhe në historinë e perandorive, ndonjëherë të blesh kohë do të thotë të shpëtosh një qytetërim.