Ecja në gjumë është një nga sjelljet më të çuditshme të trupit të njeriut. Një person mund të ngrihet nga shtrati, të ecë nëpër shtëpi, të hapë dyer apo edhe të zbresë shkallët, ndërkohë që një pjesë e trurit të tij vazhdon të jetë në gjumë.
Por ekziston edhe një pyetje më interesante: pse njerëzit ecin në gjumë, ndërsa një sjellje e tillë nuk është dokumentuar te kafshët e tjera?
Sipas antropologut evolucionar David R. Samson, nga Universiteti i Torontos, njerëzit ndoshta nuk janë të vetmit që përjetojnë lëvizje të pazakonta gjatë gjumit. Megjithatë, ecja e mirëfilltë në gjumë, ku individi ngrihet, ecën dhe shmang pengesat, duket se është kryesisht një fenomen njerëzor.
Çfarë ndodh në trurin e një personi që ecën në gjumë?
Ecja në gjumë ndodh kryesisht gjatë fazave të gjumit të thellë, jo-REM.
Në këtë gjendje, disa pjesë të trurit që kontrollojnë lëvizjen dhe zgjimin mund të aktivizohen, ndërkohë që zonat përgjegjëse për ndërgjegjësimin, gjykimin dhe kujtesën vazhdojnë të jenë në një gjendje gjumi.
Kjo krijon një situatë të pazakontë: trupi mund të lëvizë përpara se mendja të jetë zgjuar plotësisht.
Kjo shpjegon edhe përse një person që ecën në gjumë mund të duket sikur po kryen një veprim të qëllimshëm. Ai mund të ecë nëpër një korridor, të hapë një derë apo të lëvizë nëpër një hapësirë duke shmangur pengesat, por mëngjesin tjetër mund të mos kujtojë asgjë.
Pse nuk e shohim këtë te majmunët?
Këtu hyn në lojë evolucioni. Pothuajse të gjithë primatët flenë larg tokës: në degë, zgavra pemësh ose platforma të ndërtuara në pemë.
Nëse një majmun do të ngrihej dhe do të fillonte të ecte ndërsa ishte ende në gjumë, pasojat mund të ishin katastrofike. Një rënie nga pema mund të shkaktonte plagosje të rënda ose edhe vdekje.
Për këtë arsye, sipas Samson, përzgjedhja natyrore do të kishte ushtruar një presion të fortë kundër një sjelljeje të tillë.
Pra, një majmun që do të kishte prirje për të ecur në gjumë do të kishte shumë më pak gjasa të mbijetonte dhe të linte pasardhës.
Kur ndryshoi situata për paraardhësit e njeriut?
Paraardhësit tanë nisën të kalonin gjithnjë e më shumë kohë duke fjetur në tokë. Por ata nuk ishin të pambrojtur.
Me kalimin e kohës, njerëzit krijuan strehime, përdorën zjarrin, shtretër dhe vende më të sigurta për të fjetur. Për më tepër, jetesa në grupe ofronte një lloj mbrojtjeje të përbashkët gjatë natës.
Kjo mund të ketë ndryshuar “rregullat” e evolucionit.
Një sjellje që do të ishte jashtëzakonisht e rrezikshme për një primat që flinte në pemë mund të mos ishte më aq kërcënuese për një njeri që flinte në një strehë të sigurt, pranë pjesëtarëve të tjerë të grupit.
Një “gabim” që evolucioni nuk e eliminoi
Samson e përshkruan ecjen në gjumë jo si një aftësi që evolucioni e krijoi për një qëllim të caktuar, por më tepër si një defekt ose anomali të sistemit të gjumit.
Në biologji ekziston një koncept i njohur si “përzgjedhja e relaksuar”. Ai ndodh kur një tipar që mund të ishte i pafavorshëm nuk eliminohet nga përzgjedhja natyrore, sepse mjedisi nuk e penalizon më aq fort. Në rastin e njerëzve, strehimet, zjarri dhe mbrojtja e grupit mund të kenë krijuar pikërisht këtë situatë.
Pra, evolucioni mund të mos ketë pasur më një arsye të fortë për ta “zhdukur” prirjen për të ecur në gjumë. Një person mund të duket i vetëdijshëm, por të mos jetë Një nga aspektet më të çuditshme të ecjes në gjumë është kontrasti mes sjelljes dhe gjendjes mendore.
Personi mund të duket sikur e di se ku po shkon, ndërsa në realitet zonat e trurit që lidhen me gjykimin dhe kujtesën janë ende në gjumë. Samson tregon edhe një rast që e ka përjetuar vetë me një mik që kishte histori të ecjes në gjumë.
Një natë, ai e pa mikun në një korridor të errët. Papritur, personi iu afrua me shpejtësi dhe e kapi, duke shkaktuar një përleshje të shkurtër dhe konfuze. Më pas, personi u kthye në shtrat sikur të mos kishte ndodhur asgjë.
Të nesërmen nuk kujtonte ngjarjen. Por ai kishte përjetuar diçka krejt tjetër në ëndërr: mendonte se një mur prej druri po binte mbi mikun e tij dhe se po përpiqej ta shpëtonte.
Kjo tregon se sjellja gjatë ecjes në gjumë mund të duket e çuditshme nga jashtë, ndërsa nga këndvështrimi i personit mund të ketë një logjikë të lidhur me ëndrrën që po përjeton.
Ecja në gjumë është më e zakonshme te fëmijët
Rreth 5 për qind e fëmijëve dhe rreth 1.5 për qind e të rriturve vlerësohet se përjetojnë ecje në gjumë. Te fëmijët, kjo lidhet pjesërisht me faktin se ata kalojnë më shumë kohë në gjumë të thellë jo-REM dhe sistemi i tyre gjumë-zgjim është ende duke u maturuar. Gjenetika gjithashtu luan një rol të rëndësishëm.
Një studim afatgjatë tregoi se fëmijët pa histori familjare të ecjes në gjumë kishin rreth 22 për qind mundësi për ta përjetuar këtë fenomen. Kur njëri prind ishte somnambul, probabiliteti rritej në rreth 47 për qind, ndërsa kur të dy prindërit ecnin në gjumë, arrinte rreth 61 për qind.
Kjo nuk do të thotë se ekziston një “gjen i somnambulizmit”. Bëhet fjalë për një prirje të trashëgueshme që lidhet me mënyrën se si organizohet dhe funksionon gjumi.
Stresi dhe mungesa e gjumit mund ta shtojnë rrezikun
Edhe faktorët e jashtëm mund të ndikojnë. Sipas ekspertit të intervistuar nga Popular Science, mungesa e gjumit, temperatura e lartë, stresi, alkooli, disa medikamente dhe çrregullime të gjumit si apnea obstruktive e gjumit mund të rrisin mundësinë e episodeve të ecjes në gjumë.
Kjo do të thotë se një person që ka prirje për somnambulizëm mund të përjetojë më shumë episode në periudha kur është i stresuar, i lodhur ose nuk po fle mjaftueshëm.
Në fund, somnambulizmi mund të jetë një “mbetje” e evolucionit
Ecja në gjumë duket si një sjellje e çuditshme dhe e pakuptimtë, por mund të na tregojë diçka interesante për historinë e species sonë.
Paraardhësit tanë dikur flinin në vende ku një lëvizje e pavullnetshme gjatë gjumit mund të ishte fatale. Kur njerëzit filluan të flinin në tokë, në strehime dhe në grupe që ofronin mbrojtje, pasojat e kësaj sjelljeje u bënë më pak të rënda.
Kështu, një tipar që për primatët e tjerë mund të ishte tepër i rrezikshëm mund të ketë mbijetuar te njerëzit.
Ndoshta ecja në gjumë nuk është një aftësi e evoluar, por një “gabim” i vjetër që evolucioni nuk pati më arsye ta eliminonte./k.m