Edgar Allan Po vdiq më 7 tetor 1849, në moshën 40 vjeçare
Nga Leonard Veizi
Edgar Allan Po mbetet një figurë e paharruar e letërsisë, por edhe një njeri që jetoi vetë si një nga personazhet e tij.
Fëmijëria e një jetimi
Lindi më 19 janar 1809 në Boston, nga dy aktorë shëtitës teatri. Brenda tre viteve mbeti jetim. Babai braktisi familjen, nëna vdiq nga tuberkulozi në moshën 24 vjeçare. Edgarin e mori familja Allan nga Richmond, Virginia – tregtarë të pasur skocezë që nuk e adoptuan kurrë zyrtarisht. Prandaj ai mori emrin e mesëm Allan, por kurrë sigurinë e një mbiemri të vërtetë.
Që i vogël ishte i shkëlqyer, por i trazuar. E ndjente veten gjithmonë të huaj, diku midis luksit të shtëpisë së Allan dhe kujtimit të varfërisë absolute nga vinte.
Rinia e rebeluar
Në 1826 shkoi në Universitetin e Virxhinias për të studiuar gjuhë klasike dhe moderne. Aty zbuloi dy gjëra që do ta ndiqnin gjithë jetën: borxhin dhe alkoolin. Xhon Allan refuzoi t’i paguante borxhet e lojërave të fatit dhe Edgar u detyrua të largohet.
U përpoq të bëhej ushtar, pastaj hyri në Akademinë Ushtarake të West Point. E përjashtuan qëllimisht, sepse nuk donte disiplinën ushtarake. Donte vetëm një gjë: të jetonte me fjalë.
Nga 1831 e tutje, Po është praktikisht njeriu i parë në Amerikë që përpiqet të jetojë VETËM nga shkrimi. Pa pasuri, pa profesion tjetër. Kjo në Amerikën e viteve 1830 ishte pothuajse vetëvrasje ekonomike.
Gazetari, kritiku i frikshëm
Po punoi si redaktor në revista të rëndësishme si Southern Literary Messenger, Burton’s Gentleman’s Magazine, The Broadway Journal. Ishte një kritik brutal, i pamëshirshëm, e quanin “Tomahawk Man” për mënyrën si i priste librat e këqij. Por si redaktor, ai ngriti standardin e kritikës letrare amerikane.
Në këtë periudhë varfëria është konstante. Shkruante për para, shumë, shpejt, shpesh natën.
Dashuria e vetme: Virxhinia
Në 1836, në moshën 27 vjeçare, u martua me Virxhinia Klem. Ajo ishte kushërira e tij nga ana e nënës dhe ishte vetëm 13 vjeçe në momentin e martesës, megjithëse në certifikatë thanë 21 për të kaluar ligjin. Për Po-në, Virxhinia ishte gjithçka: motër, muzë, fëmijë, strehë.
Kur ajo filloi të shfaqte shenjat e tuberkulozit në 1842, me gjakderdhje teksa këndonte, jeta e Po-së u shemb. Ai e shikoi atë duke u shuar ngadalë për pesë vite. Vdiq më 30 janar 1847, në moshën 24 vjeçare, në kasollen e varfër në Fordham, New York. Po shkroi më vonë se ajo humbje e çoi në prag të çmendurisë.
Çfarë shpiku në të vërtetë Po
Ne e kujtojmë si shkrimtar i frikës, por ai ishte një arkitekt.
Ai shpiku tregimin detektiv modern. Me “Vrasjet në Rrugën Morg” (1841) krijoi detektivin e parë në histori, Ogyt Dypen, një njeri që zgjidh krimin vetëm me logjikë. Pa Dypen, nuk do të kishte Sherlok Holms. Artur Konan Dojl e pranoi vetë këtë borxh.
Ai solli horrorin psikologjik. Po nuk ka nevojë për përbindësha. Në “Zemra treguese” dhe “Macja e zezë” tmerri është vetë ndërgjegjja, faji, paranoja që rreh si një zemër poshtë dyshemesë.
Ai e ktheu poezinë në muzikë. “Korbi” i botuar më 1845 e bëri të famshëm menjëherë. Po besonte se poezia duhet të krijojë një efekt të vetëm, një bukuri supreme që të ngjeth. Refreni “Nevermore – Kurrë më” nuk është vetëm fjalë, është zile varrimi. Ai ishte një nga të parët që e pa poezinë jo si mësim moral, por si art i pastër, ide që më vonë do të ndikonte thellë te Sharll Bodler në Francë dhe gjithë simbolistët.
Fundi që i ngjan një prej tregimeve të tij
Ditët e fundit të shtatorit 1849, Po u nis nga Richmond për në New York. U zhduk për gjashtë ditë. Më 3 tetor u gjet në Baltimore, në gjendje delirante, në një kanal, me rroba që nuk ishin të tijat, duke përsëritur emrin “Reynolds”.
E çuan në Washington College Hospital, ku vdiq më 7 tetor 1849, në moshën 40 vjeçare. Nuk arriti kurrë të shpjegojë se çfarë i ndodhi. Teoritë janë të panumërta: alkooli, tërbimi, një tumor në tru, helmim, rrahje, një rast i “cooping” – një formë mashtrimi zgjedhor shumë e përhapur atëherë kur rrëmbehen njerëz, dehen dhe detyrohen të votojnë disa herë me rroba të ndryshme.
Varrimi i tij ishte me pak se dhjetë veta. Obituari i tij u shkrua nga një armik i tij që e quajti “një vagabond pa parime”.
Megjithatë, trashëgimia e tij është e kundërta e fundit të tij. Po nuk vdiq si një autor i harruar. Ai vdiq si dikush që i kishte treguar letërsisë amerikane se mund të ishte e errët, inteligjente, e bukur dhe e çmendur në të njëjtën kohë. Ai na mësoi se tmerri më i madh nuk është vdekja, por mendja që e pret atë.