Një analizë psikologjike dhe sociologjike mbi pakënaqësinë kolektive, humbjen e besimit, ndjenjën e përjashtimit dhe nevojën e brezit të ri për dinjitet e përfaqësim.
Përgatiti: Leonard Veizi
Kur të rinjtë dalin në rrugë, pyetja e parë nuk duhet të jetë vetëm çfarë kërkojnë, por edhe çfarë i ka bërë të ndiejnë se zëri i tyre nuk dëgjohet më. Janë ato çaste kur një shoqëri pushon së shprehuri pakënaqësinë vetëm përmes bisedave private, ankesave të përditshme apo dëshirës për t’u larguar nga vendi. Dhe kështu, pakënaqësia merr një formë tjetër, bëhet e dukshme, kolektive dhe publike. Ajo shfaqet në rrugë, në sheshe, në universitet, në pankarta dhe në zërat e njerëzve që, deri dje, mund të kenë menduar se asgjë nuk mund të ndryshojë.
Në Shqipëri, protesta e njohur si Revolta e Flamingove dhe mobilizimi studentor që po zhvillohet tani mund të lexohen si dy momente të një tensioni më të gjerë shoqëror. Protestat e nisura në maj 2026, fillimisht të lidhura me kundërshtimin e një projekti turistik pranë Zvërnecit dhe ligatinave të Vjosës, u zgjeruan drejt kërkesave që lidhen me qeverisjen, korrupsionin e pretenduar, modelin ekonomik dhe përgjegjësinë e elitave politike. Ndërsa më 13 tetor 2026, protestat studentore në Tiranë u përqendruan te kushtet universitare, kostot e arsimit, mbështetja financiare dhe perspektivat e punësimit, duke shprehur edhe pakënaqësi më të përgjithshme ndaj pabarazisë dhe funksionimit institucional. Këto zhvillime janë raportuar nga media ndërkombëtare dhe institucione analitike, por motivet dhe përfaqësimi i çdo grupi protestues duhet të vlerësohet duke dëgjuar vetë pjesëmarrësit.
Ajo që e bën këtë moment veçanërisht të rëndësishëm për analizën psikologjike nuk është vetëm numri i protestuesve apo intensiteti i përplasjes. Është mundësia që, pas kërkesave të veçanta, të shfaqet një pyetje e përbashkët: A mund ta ndërtoj jetën time në këtë vend duke besuar se përpjekja, arsimimi dhe puna ime do të kenë vlerë?
Kur pakënaqësia individuale bëhet emocion kolektiv
Psikologjia sociale na ndihmon të kuptojmë se revoltat nuk lindin domosdoshmërisht nga një ngjarje e vetme. Shpesh, një ngjarje konkrete bëhet pika ku takohen zhgënjime të akumuluara, përvoja të përbashkëta padrejtësie dhe ndjenja se rrugët normale të ndryshimit nuk po japin rezultat.
Psikologu social Bert Klandermans, në studimet e tij mbi pjesëmarrjen në lëvizjet shoqërore, ka shqyrtuar mënyrën se si pakënaqësia individuale shndërrohet në gatishmëri për veprim kolektiv. Të jesh i pakënaqur nuk do të thotë automatikisht të protestosh. Për këtë nevojitet edhe bindja se problemi ndahet me të tjerë, se veprimi i përbashkët ka kuptim dhe se pjesëmarrja mund të sjellë një ndryshim.
Këtu qëndron një dallim i rëndësishëm: individi që ankohet në vetmi mund ta përjetojë problemin si dështim personal; individi që dëgjon të tjerët të shprehin të njëjtën përvojë mund ta kuptojë atë si problem shoqëror.
Një i ri që nuk gjen mundësi punësimi mund të mendojë se nuk ka aftësi të mjaftueshme. Një student që nuk përballon shpenzimet mund të ndiejë turp për vështirësitë ekonomike të familjes. Një i diplomuar që mendon se përparimi varet më shumë nga lidhjet sesa nga meritokracia mund të humbasë besimin te vetja dhe te sistemi. Por, kur këto përvoja artikulohen publikisht nga shumë njerëz, interpretimi mund të ndryshojë: problemi nuk shihet më vetëm si mangësi personale, por edhe si çështje e organizimit të shoqërisë.
Kështu, revolta bëhet një formë e riformulimit të përvojës. Ajo mund të jetë momenti kur individët kuptojnë se nuk janë të vetmit që ndihen të pasigurt, të papërfaqësuar apo të zhgënjyer.
Padrejtësia e perceptuar dhe hendeku midis pritshmërive e realitetit
Psikologu politik Ted Robert Gurr, në veprën “Why Men Rebel” botuar në vitin 1970, zhvilloi konceptin e privimit relativ. Ky koncept shpjegon se pakënaqësia nuk lidhet vetëm me atë që njerëzit kanë ose nuk kanë, por edhe me diferencën që perceptojnë midis asaj që presin të kenë dhe asaj që besojnë se mund të arrijnë realisht. Për brezin e ri, ky hendek mund të jetë veçanërisht i ndjeshëm. Të rinjtë rriten me premtimin se arsimi do të sjellë përparim, se puna do të mundësojë pavarësi dhe se përpjekja personale do të shpërblehet. Por çfarë ndodh kur diplomimi nuk garanton punësim të përshtatshëm, kur kostoja e strehimit e vështirëson pavarësinë dhe kur perspektiva e një jete të qëndrueshme duket më e arritshme jashtë vendit? Në këtë situatë, pakënaqësia nuk buron thjesht nga mungesa materiale. Ajo mund të lindë nga përjetimi i një kontradikte midis premtimit shoqëror dhe realitetit të përditshëm.
Pikërisht këtu duhet të bëjmë dallimin midis varfërisë, si gjendje ekonomike, dhe padrejtësisë së perceptuar, si përvojë psikologjike e sociale. Dy individë mund të kenë të ardhura të ngjashme, por ta përjetojnë situatën ndryshe, në varësi të pritshmërive, mundësive që shohin përpara dhe mënyrës se si mendojnë se trajtohen në raport me të tjerët.
Kur të rinjtë krijojnë bindjen se rregullat nuk zbatohen njësoj për të gjithë, se mundësitë shpërndahen në mënyrë të pabarabartë ose se përpjekja e tyre nuk merret seriozisht, zhgënjimi mund të kthehet në zemërim shoqëror. Megjithatë, kjo teori nuk na lejon të nxjerrim përfundimin se çdo protestë shkaktohet nga i njëjti motiv. Ajo na jep një instrument për të kuptuar se si përvoja e pabarazisë dhe krahasimi me atë që konsiderohet e drejtë mund të ushqejnë mobilizimin kolektiv.
Nga zhgënjimi tek tjetërsimi: kur i riu nuk e ndien më veten pjesë të sistemit
Sociologu Emile Durkheim, në analizën e tij mbi anoniminë, shqyrtoi gjendjet në të cilat normat dhe orientimet shoqërore humbasin një pjesë të aftësisë së tyre për t’u dhënë individëve drejtim dhe siguri.
Në një kontekst bashkëkohor, ky koncept mund të na ndihmojë të shqyrtojmë një dilemë të brezit të ri: cilat janë rregullat reale të suksesit dhe sa të besueshme janë ato? Nëse shoqëria i thotë të riut se duhet të studiojë, por ai nuk sheh një lidhje të qartë midis arsimimit dhe mundësive profesionale; nëse i kërkon të jetë i përgjegjshëm, por ai nuk percepton të njëjtin standard përgjegjësie te institucionet; nëse i kërkon të kontribuojë në vend, por ai nuk e sheh veten në gjendje të ndërtojë një të ardhme të qëndrueshme, atëherë mund të krijohet një çarje midis individit dhe rendit shoqëror. Kjo çarje nuk duhet ngatërruar me një diagnozë klinike. Ajo është një problem i mundshëm i marrëdhënies midis individit dhe institucioneve.
Një studim i botuar në vitin 2026 nga sociologet Enkelejda Cenaj, Fatma Ceyda Bas dhe Liana Maria Daher, me titull “Youth Disengagement in a Transitional Democracy: Alienation, Political Distrust, and Emigration Intentions in Albania”, shqyrton pikërisht lidhjen midis mosbesimit institucional, ndjenjës së përjashtimit, angazhimit politik dhe synimeve për emigrim në Shqipëri. Autorët raportojnë se pengesat strukturore, mosbesimi institucional dhe perceptimi i përjashtimit lidhen me largimin nga angazhimi politik; pakënaqësia ndaj politikës shfaqet si faktor i rëndësishëm i lidhur edhe me synimin për emigrim. Ky studim nuk provon se të gjithë të rinjtë shqiptarë ndihen njësoj, as se protesta e tanishme përfaqëson çdo të ri. Por ai ofron një kornizë të vlefshme për të kuptuar pse largimi nga vendi dhe largimi nga jeta publike mund të jenë dy përgjigje të ndryshme ndaj një ndjenje të ngjashme: bindjes se ndikimi personal mbi të ardhmen është i kufizuar. Disa zgjedhin të largohen fizikisht. Disa të tjerë tërhiqen nga pjesëmarrja publike dhe përqendrohen te mbijetesa individuale. Të tjerë vendosin të protestojnë.
Në këtë kuptim, revolta mund të lexohet edhe si kundërpërgjigje ndaj tjetërsimit: një përpjekje për të rifituar ndjenjën se individi ka zë, identitet dhe të drejtë për të ndikuar në jetën e përbashkët.
Pse studentët dhe të rinjtë kanë një rol të veçantë?
Studentët zënë një pozicion të veçantë në jetën shoqërore. Ata janë njëkohësisht përfitues të sistemit arsimor, kritikë të tij dhe pjesë e një brezi që po përgatitet të marrë përgjegjësi profesionale, ekonomike e qytetare. Universiteti nuk është vetëm vendi ku fitohen njohuri. Ai është edhe hapësira ku ndërtohen pritshmëritë për të ardhmen, ku formohen marrëdhënie shoqërore dhe ku individi përballet me pyetjen nëse institucionet funksionojnë në përputhje me parimet që mëson. Kur pakënaqësia studentore lidhet me kushtet e studimit, kostot e arsimit dhe perspektivat e punësimit, ajo ka një dimension të drejtpërdrejtë material. Kur këtyre kërkesave u shtohen çështje si pabarazia, përgjegjshmëria publike dhe besimi te institucionet, atëherë protesta mund të shndërrohet në një diskutim më të gjerë mbi kontratën shoqërore.
Përvoja shqiptare e dhjetorit 2018 ofron një pikë krahasimi. Studimi i Fitim Zekthit, “The Impact of Student Protests in Albania and Political Outcomes: A Critical Approach” botuar në 2025, shqyrton ndikimin e protestave studentore të viteve 2018–2019 mbi axhendën politike dhe debatin demokratik. Analiza evidenton ndikimin e lëvizjes në ndryshimin e përparësive të debatit publik dhe në nxitjen e angazhimit qytetar, por edhe kufizimet në shndërrimin e mobilizimit në ndryshime të qëndrueshme institucionale.
Ky dallim është thelbësor. Një protestë mund të arrijë të tërheqë vëmendjen e shoqërisë, të detyrojë institucionet të reagojnë dhe të krijojë solidaritet mes pjesëmarrësve. Megjithatë, ndryshimi i qëndrueshëm kërkon organizim, objektiva të qarta, përfaqësim, dialog dhe mekanizma për të kontrolluar zbatimin e angazhimeve të marra. Prandaj, pyetja nuk është vetëm pse studentët protestojnë. Pyetja është edhe nëse institucionet janë të afta ta shndërrojnë protestën në një proces dëgjimi dhe reforme, pa e reduktuar atë në një problem rendi publik apo në një konflikt të përkohshëm politik.
Psikologjia e turmës: solidaritet, identitet dhe rreziku i përshkallëzimit
Një nga keqkuptimet më të zakonshme rreth protestave është ideja se turma e zhvesh individin nga racionaliteti dhe se sjellja kolektive është domosdoshmërisht irracionale. Psikologët socialë Henri Tajfel dhe John Turner, përmes teorisë së identitetit social, ndihmojnë të kuptojmë se njerëzit e përcaktojnë pjesërisht veten përmes grupeve ku bëjnë pjesë. Kur një grup përjeton një padrejtësi si të përbashkët, identiteti kolektiv mund të forcohet dhe veprimi i përbashkët të marrë një kuptim që tejkalon interesin individual.
Një student që ndihet i pafuqishëm kur përballet i vetëm me një problem mund të fitojë siguri kur sheh qindra të tjerë që shprehin të njëjtën kërkesë. Ndjenja se nuk është vetëm mund të zvogëlojë frikën, të forcojë solidaritetin dhe të rrisë gatishmërinë për pjesëmarrje. Por emocionet kolektive nuk janë vetëm burim force. Në kushte tensioni, provokimi, përplasjesh apo komunikimi të pakontrolluar, zemërimi mund të intensifikohet dhe veprimet individuale mund të ndikojnë mbi sjelljen e grupit. Kjo është arsyeja pse duhen dalluar protesta si formë legjitime e pjesëmarrjes qytetare dhe aktet konkrete të dhunës, dëmtimit apo shkeljes së të drejtave. Asnjëra nuk duhet përdorur për të përkufizuar automatikisht të gjithë pjesëmarrësit.
Raportimet për protestat studentore të 13 tetorit 2026 në Tiranë përshkruajnë përplasje, përdorimin e gazit lotsjellës dhe të ujit me presion nga policia, si dhe ndalimin e disa protestuesve. Këto fakte duhen shqyrtuar me kujdes dhe përmes burimeve të verifikueshme, duke dalluar sjelljen e dokumentuar të individëve nga karakteri i përgjithshëm i lëvizjes.
Nga pikëpamja psikologjike, një nga detyrat më të rëndësishme të udhëheqjes qytetare dhe të institucioneve është të krijojnë kushte ku zemërimi mund të artikulohet pa u shndërruar në dhunë. Kjo kërkon komunikim të qartë, respektim të të drejtave, proporcionalitet në ndërhyrjet e sigurisë dhe kanale reale për zgjidhjen e konflikteve. Të kuptosh psikologjinë e turmës nuk do të thotë të justifikosh çdo veprim të saj. Do të thotë të kuptosh kushtet në të cilat lind solidariteti dhe ato në të cilat konflikti mund të përshkallëzohet.
Nga kauza konkrete te një krizë më e gjerë besimi
Nëse Revolta e Flamingove u bë simbol i një pakënaqësie që u zgjerua nga një çështje mjedisore dhe territoriale drejt kritikave më të përgjithshme për mënyrën e qeverisjes, mobilizimi studentor hap një tjetër dimension: atë të përvojës së drejtpërdrejtë të brezit që po përgatitet të hyjë në jetën profesionale dhe të ndërtojë të ardhmen e tij. Kjo nuk do të thotë se të dyja lëvizjet janë identike, se kanë të njëjtët organizatorë apo se çdo pjesëmarrës mbështet të njëjtat kërkesa. Përkundrazi, analiza duhet të ruajë dallimet midis tyre. Megjithatë, të dyja mund të shqyrtohen përmes një pyetjeje të përbashkët: çfarë ndodh kur një çështje e veçantë bëhet simbol i një problemi më të gjerë?
Në rastin e një kauze mjedisore, shqetësimi për një territor mund të shndërrohet në debat mbi transparencën, interesin publik dhe mënyrën e marrjes së vendimeve. Në rastin e studentëve, shqetësimi për kushtet e studimit mund të zgjerohet drejt pyetjeve mbi meritokracinë, pabarazinë dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë të pavarur. Në të dyja rastet, simboli konkret mund të shërbejë si pikë takimi për njerëz me përvoja dhe motivime të ndryshme. Kjo është një nga veçoritë e lëvizjeve shoqërore: ato nuk janë domosdoshmërisht organizma homogjenë. Ato mund të bashkojnë individë që nuk bien dakord për çdo çështje, por që ndajnë një perceptim të caktuar për problemin dhe dëshirën për të kërkuar ndryshim.
Sociologjikisht, kjo përbën një mundësi për zgjerimin e pjesëmarrjes qytetare. Por përbën edhe një sfidë: sa më të larmishme të jenë kërkesat, aq më e vështirë mund të bëhet ruajtja e një programi të përbashkët dhe shndërrimi i pakënaqësisë në objektiva të matshëm. Pikërisht këtu qëndron një nga provat e rëndësishme të lëvizjeve të tilla: të ruajnë pluralizmin, të artikulojnë qartë kërkesat dhe të krijojnë forma përfaqësimi që nuk e zëvendësojnë zërin e pjesëmarrësve me interesat e aktorëve të tjerë.
Emigrimi, protesta si përpjekje për ta frenuar
Një shoqëri nuk duhet të vlerësojë vetëm numrin e të rinjve që largohen, por edhe arsyet pse ata e shohin largimin si një alternativë të arsyeshme. Studimi i Matilda Likajt, Ramiola Kalemit dhe Fatma Ceyda Bas, Happiness and Emigration as a Challenge to Albanian University Youth: A National Level Case (2024), analizoi të dhënat e një ankete me 1,010 studentë nga shtatë universitetet publike shqiptare. Autorët shqyrtuan lidhjen midis mirëqenies subjektive, kënaqësisë me kushtet e jetesës, besimit dhe prirjes për emigrim. Rezultatet e tyre evidentuan lidhje midis pakënaqësisë me jetën dhe kushtet e saj, besimit të ulët institucional dhe synimeve për t’u larguar nga vendi. Këto rezultate nuk duhet të interpretohen si provë se të gjithë studentët dëshirojnë të emigrojnë ose se ekziston një shkak i vetëm për këtë vendim. Ato tregojnë, megjithatë, se mirëqenia psikologjike nuk mund të ndahet lehtësisht nga kushtet ekonomike, marrëdhëniet shoqërore dhe besimi te institucionet.
Në këtë kuptim, protesta dhe emigrimi mund të shihen si dy mënyra të ndryshme për t’iu përgjigjur një të ardhmeje që perceptohet si e pasigurt. Njëra synon të ndryshojë kushtet brenda vendit; tjetra kërkon mundësi në një mjedis tjetër. Disa të rinj mund të zgjedhin njërën, të tjerë tjetrën, ndërsa për disa të tjerë të dyja mbeten mundësi të hapura. Ky dallim ka rëndësi, sepse protesta e të rinjve nuk duhet romantizuar si zgjedhja e vetme morale, as emigrimi të interpretohet si mungesë atdhedashurie. Të dyja janë vendime që duhen kuptuar brenda rrethanave konkrete të individëve.
Megjithatë, kur një vend e sheh një pjesë të rinisë të kërkojë vazhdimisht mundësi jashtë tij, ndërsa një pjesë tjetër të shprehë publikisht pakënaqësinë, lind një pyetje thelbësore për institucionet: cilat kushte duhet të ndryshojnë që qëndrimi, angazhimi dhe ndërtimi i së ardhmes në Shqipëri të jenë alternativa realiste?
Çfarë duhet të dëgjojnë institucionet pas zhurmës së protestës?
Një analizë psikologjike nuk mund të ndalet tek identifikimi i zemërimit. Ajo duhet të shqyrtojë edhe mënyrën se si institucionet reagojnë ndaj tij. Kur pakënaqësia shprehet publikisht, reagimi institucional mund të ndikojë nëse qytetarët do të ndihen të dëgjuar apo edhe më të përjashtuar. Një përgjigje që kufizohet te mohimi, etiketimi apo reduktimi i të gjitha kërkesave në motive partiake mund ta thellojë mosbesimin, sidomos nëse qytetarët nuk shohin një proces të besueshëm shqyrtimi të problemeve të ngritura. Nga ana tjetër, dëgjimi institucional nuk nënkupton pranimin automatik të çdo kërkese. Institucionet kanë përgjegjësinë të verifikojnë pretendimet, të shpjegojnë kufizimet ligjore e financiare dhe të marrin vendime të argumentuara. Dallimi qëndron te mënyra se si bëhet kjo: me transparencë dhe llogaridhënie, apo me komunikim të mbyllur që nuk u jep qytetarëve mundësi të kuptojnë se si merren vendimet.
Përballë një mobilizimi të të rinjve, një përgjigje e qëndrueshme do të duhej të përfshinte disa drejtime:
Dëgjim dhe përfaqësim real – Kërkesat e studentëve duhet të regjistrohen, të diskutohen publikisht dhe të marrin përgjigje të argumentuara.
Transparencë dhe llogaridhënie – Çështjet që lidhen me përdorimin e fondeve publike, vendimmarrjen dhe barazinë para ligjit duhet të trajtohen përmes mekanizmave të verifikueshëm.
Mundësi të prekshme për të rinjtë – Arsimi i përballueshëm, kushtet e përshtatshme universitare, këshillimi profesional dhe mundësitë e punësimit janë pjesë e rëndësishme e sigurisë sociale.
Hapësira të pavarura për pjesëmarrje qytetare – Universitetet, organizatat rinore dhe shoqëria civile mund të krijojnë kanale ku kritika të mos shihet si kërcënim, por si pjesë e debatit demokratik.
Menaxhim proporcional i protestave – Mbrojtja e rendit publik duhet të shoqërohet me respektimin e së drejtës për tubim dhe me hetim të paanshëm të çdo pretendimi për shkelje.
Këto nuk janë zgjidhje të menjëhershme për çdo problem. Janë kushte që mund ta bëjnë marrëdhënien midis qytetarëve dhe institucioneve më të besueshme.
A është revolta shenjë krize apo mundësi për ndryshim?
Përgjigjja nuk është e njëanshme. Protesta mund të tregojë se disa mekanizma të përfaqësimit dhe komunikimit nuk po funksionojnë në mënyrë të kënaqshme për një pjesë të qytetarëve. Por ajo mund të tregojë edhe se njerëzit nuk kanë hequr dorë plotësisht nga ideja se veprimi i përbashkët mund të ketë rëndësi. Të dalësh në protestë do të thotë, të paktën në disa raste, të refuzosh që pakënaqësia të mbetet vetëm një përvojë private. Por kjo nuk garanton se çdo protestë do të sjellë ndryshim, se të gjitha kërkesat janë njësoj të mbështetura në fakte, apo se pjesëmarrësit ndajnë një vizion të vetëm për të ardhmen. Për këtë arsye, analiza duhet të shmangë dy skaje: ta paraqesë revoltën si zgjidhje të vetvetishme të krizës, ose ta trajtojë atë vetëm si çrregullim që duhet të përfundojë sa më shpejt.
Pyetja më e dobishme është nëse mobilizimi krijon mundësi për një proces më të gjerë demokratik, ku kërkesat shqyrtohen, faktet verifikohen, përgjegjësitë përcaktohen dhe vendimmarrja bëhet më transparente.
Për shoqërinë shqiptare, sfida nuk është thjesht të kuptojë pse të rinjtë zemërohen. Sfida është të kuptojë se çfarë po u tregon ky zemërim për kushtet në të cilat ata po përpiqen të ndërtojnë jetën e tyre.
Një brez që kërkon të ketë vend në të ardhmen e vet
Nga Revolta e Flamingove te mobilizimi studentor, vëmendja duhet të shkojë përtej simbolikës së protestës dhe përtej përplasjes së momentit. Ajo duhet të përqendrohet te marrëdhënia midis individit dhe shoqërisë, midis pritshmërive dhe mundësive, midis premtimeve institucionale dhe përvojës së përditshme. Psikologjia na ndihmon të kuptojmë se si padrejtësia e perceptuar, zhgënjimi dhe ndjenja e përjashtimit mund të bëhen emocione kolektive. Sociologjia na ndihmon të shqyrtojmë kushtet ekonomike, institucionale dhe kulturore që i ushqejnë ose i zbusin këto përvoja. Por asnjë teori nuk mund të zëvendësojë dëgjimin e drejtpërdrejtë të të rinjve dhe verifikimin e kërkesave të tyre konkrete.
Ndoshta pyetja më e rëndësishme që shtrohet sot nuk është nëse të rinjtë janë bërë më të zemëruar, më radikalë apo më të paduruar. Është nëse shoqëria ka krijuar hapësira ku ata mund të ndihen të përfaqësuar, të trajtuar me dinjitet dhe të aftë për të ndikuar në të ardhmen e tyre.
Një brez që nuk gjen mënyra për t’u dëgjuar mund të tërhiqet, të largohet ose të shpërthejë në protesta. Një shoqëri demokratike duhet të punojë që asnjëra prej këtyre të mos jetë e vetmja rrugë që të rinjtë shohin përpara. Sepse, në fund të fundit, çështja nuk është vetëm se për çfarë po protestojnë të rinjtë. Çështja është nëse ata e shohin ende veten si pjesë të së ardhmes së vendit të tyre.