Nga Ilir Beqaj
Une nuk jam jurist. Por kam nje eksperience shume vjecare ne zbatimin e te drejtes administrative dhe prej tre vjetesh kam nje pervoje intensive me procedure penale shqiptare. Prandaj po marr shtyse te shkruaj sa vijon.
Ndryshimet e propozuara në Kodin e Procedurës Penale, të bëra publike më 30 shtator 2026, përbëjnë një zhvillim të rëndësishëm në drejtim të forcimit të garancive procedurale, veçanërisht për marrjen, administrimin dhe përdorimin e provave digjitale në procesin penal.
Një nga risitë më të rëndësishme është krijimi i një regjimi të posaçëm për aksesin në komunikimet elektronike dhe informacionet private të ruajtura në telefona, kompjuterë dhe pajisje të tjera elektronike.
Projektligji synon të përcaktojë më qartë kompetencat e organeve proceduese, kushtet e autorizimit gjyqësor, kufijtë e ndërhyrjes në jetën private, detyrimet për ruajtjen e integritetit të të dhënave dhe mundësitë e kontrollit gjyqësor mbi mënyrën e administrimit të tyre.
Këto ndryshime duhen përshëndetur.
Megjithatë, dispozita kalimtare e nenit 105 te projektligjit ngre një problem juridik që meriton një diskutim të veçantë publik dhe institucional, përpara miratimit përfundimtar të projektligjit.
1. Problemi që krijon formulimi aktual i nenit 105
Në paragrafin e fundit të nenit 105, projektligji parashikon:
Aktet dhe provat e siguruara përpara hyrjes në fuqi të këtij ligji ruajnë vlefshmërinë e tyre dhe mund të përdoren në çdo procedim në vijim ose të mëvonshëm, me kusht që të jenë mbledhur në përputhje me ligjin në fuqi në momentin e sigurimit të tyre, pavarësisht rregullimeve të ndryshme të sjella nga ky ligj i ri.
Në pamje të parë, dispozita synon të mbrojë një parim të njohur të së drejtës procedurale: aktet e kryera ligjërisht sipas legjislacionit të kohës nuk zhvlerësohen automatikisht për shkak të ndryshimeve të mëvonshme të ligjit.
Ky është një parim i rëndësishëm i sigurisë juridike dhe nuk ka arsye të vihet në diskutim.
Por problemi qëndron diku tjetër.
A mund të përdoret kjo dispozitë për të konsideruar të ligjshme prova digjitale të marra në të kaluarën, në kundërshtim me garanci juridike që ekzistonin tashmë, vetëm sepse projektligji i vitit 2026 i formulon ato në mënyrë më të qartë dhe më të hollësishme?
Nëse kjo mundësi nuk përjashtohet shprehimisht, ekziston rreziku që një dispozitë e hartuar për të garantuar sigurinë juridike të përdoret për të shmangur kontrollin e ligjshmërisë së provave të marra më parë.
2. Garancitë për provat digjitale nuk lindin për herë të parë në vitin 2026
Ky është elementi themelor që duhet të udhëheqë diskutimin.
Një pjesë e konsiderueshme e garancive që projektligji synon të konkretizojë kanë ekzistuar në rendin juridik shqiptar shumë përpara vitit 2026.
Së pari, Konventa Europiane për të Drejtat e Njeriut, veçanërisht nenet 6 dhe 8, garanton të drejtën për proces të rregullt dhe mbrojtjen e jetës private e të korrespondencës.
Së dyti, Konventa e Budapestit për Krimin Kibernetik, e vitit 2001, e ratifikuar nga Shqipëria, përmban dispozita të posaçme për marrjen e provave elektronike.
Neni 14, paragrafi 2, shkronja «c», i kësaj Konvente përcakton shprehimisht se kompetencat procedurale të saj shtrihen te mbledhja e provave në formë elektronike për çdo vepër penale, jo vetëm për krimet kompjuterike.
Neni 15 kërkon që ushtrimi i këtyre kompetencave të shoqërohet me kushte dhe garanci të përshtatshme, përfshirë mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe proporcionalitetin.
Ndërsa neni 19 parashikon kompetenca për kontrollin, aksesimin, kopjimin dhe sekuestrimin e të dhënave kompjuterike, duke përfshirë masa për ruajtjen e integritetit të tyre.
Pra, ekzistenca e një regjimi juridik për marrjen e ligjshme të provave digjitale nuk është një zhvillim që fillon me projektligjin e vitit 2026.
3. Jurisprudenca shqiptare ka përcaktuar tashmë standarde për provat digjitale
Përveç detyrimeve që burojnë nga Kushtetuta dhe marrëveshjet ndërkombëtare, rëndësi të veçantë ka jurisprudenca shqiptare.
Vendimi njësues nr. 147, datë 23 dhjetor 2021, i Gjykatës së Lartë, përbën një pikë referimi për interpretimin e dispozitave mbi sekuestrimin e të dhënave kompjuterike.
Rëndësia e tij qëndron te kërkesa që ndërhyrja në të dhënat elektronike të vlerësohet në raport me kushtet ligjore të sekuestrimit, lidhjen e të dhënave me objektin e hetimit dhe domosdoshmërinë e tyre për vërtetimin e fakteve.
Po kështu, jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese ka trajtuar probleme që lidhen me sekuestrimin e pajisjeve elektronike, mbrojtjen e korrespondencës, privatësinë dhe proporcionalitetin e ndërhyrjes.
Në këtë drejtim, vëmendje meritojnë çështja e gazetarit Elton Qyno, për të cilën Gjykata Kushtetuese njoftoi vendimmarrjen më 22 prill 2025, ceshtja Oneida Ymeraj, si dhe çështja Vladimir Vladimirov, në të cilën më 29 qershor 2026 Gjykata Kushtetuese pranoi pjesërisht kërkesën, shfuqizoi vendimin përkatës të Gjykatës së Lartë dhe e ktheu çështjen për rishqyrtim.
Këto zhvillime tregojnë rëndësinë e kontrollit gjyqësor dhe kushtetues mbi ndërhyrjet në të dhënat elektronike.
Për rrjedhojë, gjatë vlerësimit të një prove të marrë përpara se te hyjne ne fuqi ndryshimet e mundshme te Kodit te Procedures Penale, gjykata nuk mund të kufizohet vetëm te konstatimi se dispozitat e reja të projektligjit nuk ekzistonin në atë kohë.
Ajo duhet të shqyrtojë nëse marrja e provës respektonte standardet juridike që ishin tashmë të zbatueshme.
4. Rëndësia e zhvillimeve të fundit europiane
Në këtë diskutim duhen marrë në konsideratë edhe dy zhvillime të rëndësishme ndërkombëtare.
Protokolli i Dytë Shtesë i Konventës së Budapestit, i vitit 2022, plotëson Konventën origjinale me mekanizma të rinj për sigurimin e provave elektronike dhe me garanci më të hollësishme për mbrojtjen e të dhënave personale.
Veçanërisht nenet 13 dhe 14 trajtojnë kushtet dhe garancitë, kufizimin e qëllimit, sigurinë, cilësinë, ruajtjen dhe mbrojtjen e të dhënave personale të transferuara sipas Protokollit.
Shqipëria e ka nënshkruar këtë Protokoll më 27 shkurt 2023, por nuk rezulton ta ketë ratifikuar. Për këtë arsye, dispozitat e tij nuk mund të trajtohen si detyrime të drejtpërdrejta procedurale për Shqipërinë, por kanë rëndësi si standarde krahasuese. Nderkohe qe pas 3.5 vjet nga nenshkrimi eshte e pakuptimte se perse shteti shqiptar nuk e ratifikon kete Protokoll.
Ndërkohë, Rregullorja (BE) 2023/1543, e zbatueshme nga 18 gushti 2026, konkretizon më tej kërkesat për domosdoshmërinë, proporcionalitetin, kontrollin gjyqësor dhe të drejtën për kundërshtim efektiv në mekanizmin europian të prodhimit dhe ruajtjes së provave elektronike.
Edhe kjo rregullore ka një fushë të posaçme zbatimi dhe nuk zbatohet drejtpërdrejt në Shqipëri.
Megjithatë, të dy instrumentet dëshmojnë një zhvillim të rëndësishëm të standardeve juridike europiane: mbrojtja e të drejtave themelore duhet të shoqërojë jo vetëm marrjen fillestare të të dhënave elektronike, por edhe trajtimin e tyre sipas mekanizmave përkatës.
5. Dallimi ndërmjet marrjes së ligjshme dhe përdorimit të ligjshëm të provës
Një tjetër problem i formulimit aktual të nenit 105 është se ai lidh vlefshmërinë e marrjes së provës me mundësinë e përdorimit të saj në çdo procedim në vijim ose të mëvonshëm.
Por këto janë dy çështje që duhen dalluar juridikisht.
Marrja fillestare e një prove mund të ketë qenë e ligjshme sipas legjislacionit të kohës.
Megjithatë, gjatë një procesi penal mund të lindin çështje të tjera, si autenticiteti dhe integriteti i provës, ligjshmëria e përpunimit të mëvonshëm, respektimi i kufijve të autorizimit, mundësia e mbrojtjes për të kundërshtuar provën dhe kushtet e përdorimit të saj në një procedim tjetër.
Për provat digjitale, ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm.
Sekuestrimi fizik i një telefoni, kopjimi i përmbajtjes së tij, kërkimi brenda të dhënave, përzgjedhja e komunikimeve dhe përdorimi i tyre në gjykim mund të përbëjnë veprime procedurale të dallueshme.
Ligjshmëria e njërit veprim nuk garanton automatikisht ligjshmërinë e të gjitha veprimeve të mëvonshme.
Prandaj, një dispozitë kalimtare nuk duhet të krijojë përshtypjen se vlefshmëria e marrjes fillestare e përjashton çdo kontroll tjetër gjyqësor.
6. Siguria juridike nuk duhet të nënkuptojë legalizimin apo amnistimin e shkeljeve të mëparshme
Parimi tempus regit actum kërkon, si rregull, që ligjshmëria e një akti procedural të vlerësohet sipas ligjit në fuqi në momentin e kryerjes së tij.
Por zbatimi i këtij parimi presupozon që akti të ketë qenë vërtet i ligjshëm sipas kuadrit juridik të kohës.
Nëse një provë është marrë në kundërshtim me një garanci që ekzistonte tashmë, miratimi i një ligji të ri që e formulon më qartë këtë garanci nuk e shndërron shkeljen e mëparshme në veprim të ligjshëm.
Po kështu, një dispozitë kalimtare nuk duhet të krijojë pengesa të reja për kontrollin gjyqësor të ligjshmërisë së provave në proceset që nuk kanë përfunduar.
Kjo nuk do të thotë se çdo provë e marrë përpara hyrjes në fuqi të ligjit të ri duhet t’u nënshtrohet në mënyrë prapavepruese të gjitha kërkesave të reja procedurale.
Do të thotë se duhet të dallohen qartë garancitë që ekzistonin më parë dhe nuk janë respektuar, nga garancitë që krijohen realisht për herë të parë me ligjin e ri.
Ky dallim është thelbësor për të respektuar njëkohësisht sigurinë juridike dhe të drejtën për proces të rregullt.
7. Rreziku konkret: legalizimi i tërthortë i provave digjitale të marra në kundërshtim me standardet ekzistuese
Rreziku serioz që krijon formulimi aktual i nenit 105 nuk është teorik. Ai mund të materializohet në proceset penale që janë aktualisht në zhvillim dhe në të cilat janë administruar prova digjitale përpara hyrjes në fuqi të ndryshimeve të propozuara.
Le të marrim një situatë konkrete.
Në vitin 2023 ose 2024, një organ procedues ka sekuestruar një telefon celular dhe ka realizuar kopjimin e plotë të përmbajtjes së tij, duke përfshirë komunikime private, dokumente personale dhe të dhëna që nuk kanë lidhje me objektin e hetimit.
Supozojmë se gjatë këtij procesi nuk janë respektuar kërkesat e domosdoshmërisë, proporcionalitetit, kufizimit të objektit të kërkimit ose garancitë e tjera që buronin tashmë nga legjislacioni dhe jurisprudenca e zbatueshme.
I pandehuri e kundërshton ligjshmërinë e marrjes së këtyre të dhënave, duke iu referuar Konventës së Budapestit, jurisprudencës njësuese të Gjykatës së Lartë dhe standardeve kushtetuese për mbrojtjen e privatësisë dhe korrespondencës.
Ndërkohë, në vitin 2026 miratohen ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale, të cilat konkretizojnë pikërisht kërkesat për autorizimin gjyqësor, kufizimin e kërkimit, integritetin e të dhënave dhe kontrollin gjyqësor mbi mënyrën e administrimit të provës.
Në këtë situatë, ekziston rreziku që organi i akuzës të argumentojë se këto garanci janë vendosur për herë të parë nga ligji i ri dhe, për rrjedhojë, nuk mund të përdoren për të kundërshtuar provat e marra më parë.
Më shqetësuese do të ishte nëse gjykata, duke iu referuar nenit 105, do ta pranonte këtë argument pa shqyrtuar nëse veprimet e mëparshme kishin shkelur standardet juridike që ekzistonin tashmë.
Në këtë mënyrë, një dispozitë kalimtare që synon të mbrojë sigurinë juridike mund të shndërrohet në një mekanizëm për të shmangur kontrollin e ligjshmërisë së provave digjitale të marra në të kaluarën.
Një provë, marrja e së cilës ka cenuar të drejtat kushtetuese të individit, mund të vazhdojë të përdoret për të mbështetur akuzën, për të justifikuar masa sigurimi ose për të ndikuar në një vendim dënimi.
Kjo do të krijonte një situatë paradoksale: ligjvënësi ndërhyn për të forcuar garancitë procedurale, ndërsa dispozita kalimtare të përdoret për të ruajtur pasojat e praktikave që nuk i kanë respektuar këto garanci edhe kur ato ishin juridikisht të detyrueshme.
Problemi bëhet edhe më i rëndësishëm nëse kemi parasysh se shumë procese penale zgjasin disa vjet. Provat digjitale të marra në vitet 2022–2025 mund të jenë ende objekt shqyrtimi në gjykatat e shkallës së parë, të apelit ose në Gjykatën e Lartë.
Prandaj, neni 105 nuk duhet të krijojë asnjë pengesë për shqyrtimin e pretendimeve të mbrojtjes mbi ligjshmërinë e marrjes së këtyre provave.
Në mënyrë të veçantë, duhet të përjashtohet mundësia që formulimi i dispozitës kalimtare të përdoret për të shmangur zbatimin e standardeve të përcaktuara nga Konventa e Budapestit, nga jurisprudenca njësuese e Gjykatës së Lartë dhe nga jurisprudenca kushtetuese që interpreton garancitë ekzistuese.
Qëllimi i ligjit të ri duhet të jetë korrigjimi dhe parandalimi i shkeljeve procedurale, jo krijimi i një mbrojtjeje ligjore për pasojat e shkeljeve të mëparshme.
Për këtë arsye, dispozita kalimtare duhet të saktësojë shprehimisht se ruajtja e vlefshmërisë së provave të marra përpara hyrjes në fuqi të ligjit nuk përjashton kontrollin gjyqësor të përputhshmërisë së tyre me të gjitha garancitë që ishin të zbatueshme në momentin e marrjes, si dhe nuk krijon asnjë prezumim ligjshmërie apo përdorshmërie në favor të tyre.
Rreziku që mbart formulimi aktual i nenit 105 nuk kufizohet vetëm te mundësia që prova digjitale, të marra në kundërshtim me garancitë juridike ekzistuese, të vazhdojnë të qëndrojnë në dosjet penale.
Rreziku më serioz është që këto prova, duke u konsideruar të ligjshme vetëm sepse janë marrë përpara hyrjes në fuqi të ligjit të ri, të vazhdojnë të përdoren nga organet proceduese dhe gjykatat për të mbështetur akuza penale, për të justifikuar vendosjen ose vazhdimin e masave të sigurimit personal, përfshirë paraburgimin, apo për të mbështetur vendime fajësie dhe dënimi.
Në këtë mënyrë, pasojat e një shkeljeje të mundshme të garancive procedurale nuk do të kufizoheshin te administrimi i një prove, por mund të shtriheshin drejtpërdrejt mbi lirinë personale dhe përgjegjësinë penale të individit.
Kjo do të krijonte një paradoks juridik: ndërkohë që ligjvënësi ndërhyn për të forcuar garancitë procedurale dhe për të parandaluar përsëritjen e praktikave të paligjshme, dispozita kalimtare mund të interpretohet në mënyrë që të mbrojë pasojat e pikërisht atyre praktikave që reforma synon të korrigjojë.
Prandaj, është e domosdoshme të saktësohet se neni 105 nuk krijon asnjë prezumim ligjshmërie ose përdorshmërie për provat e marra përpara hyrjes në fuqi të ligjit të ri dhe nuk kufizon të drejtën e të pandehurit për të kundërshtuar ligjshmërinë e tyre, duke u mbështetur në Kushtetutën, marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara, legjislacionin dhe jurisprudencën e zbatueshme në kohën e marrjes së provës.
Siguria juridike duhet të mbrojë vlefshmërinë e veprimeve të ligjshme, jo të shërbejë si mburojë për pasojat e veprimeve të paligjshme.
8. Nevoja për rishikimin e nenit 105
Për këto arsye, propozohet që gjatë shqyrtimit të projektligjit të rishikohet formulimi i dispozitës kalimtare të nenit 105.
Rishikimi duhet të garantojë tri elemente themelore.
Së pari, ruajtjen e vlefshmërisë së akteve dhe provave të marra ligjërisht përpara hyrjes në fuqi të ligjit të ri.
Së dyti, saktësimin se ligjshmëria e këtyre akteve dhe provave duhet të vlerësohet sipas tërësisë së kuadrit juridik të zbatueshëm në kohën e marrjes, përfshirë Kushtetutën, marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara dhe jurisprudencën përkatëse.
Së treti, garantimin se dispozita kalimtare nuk pengon kontrollin gjyqësor të ligjshmërisë, përdorshmërisë, integritetit dhe autenticitetit të provave, si dhe respektimin e të drejtave të mbrojtjes në proceset penale që vazhdojnë.
Gjithashtu, duhet të saktësohet se veprimet e reja procedurale që kryhen pas hyrjes në fuqi të ligjit i nënshtrohen rregullave të reja, sipas fushës së tyre të zbatimit.
Nuk është e nevojshme të hiqet parimi i sigurisë juridike nga neni 105. Është e nevojshme të shmanget çdo formulim që mund të krijojë një mbrojtje të pajustifikuar për prova të marra në shkelje të garancive ekzistuese.
9. Përfundime
Ndryshimet e propozuara në Kodin e Procedurës Penale për provat digjitale përbëjnë një përpjekje për të forcuar garancitë procedurale dhe mbrojtjen e të drejtave themelore.
Por qëllimi i këtyre ndryshimeve nuk mund të realizohet plotësisht nëse dispozita kalimtare krijon mundësinë që praktikat e mëparshme të marrjes së provave digjitale të përjashtohen nga kontrolli i ligjshmërisë.
Nuk duhet harruar se një pjesë e standardeve që projektligji synon të konkretizojë burojnë nga instrumente juridike dhe jurisprudencë që ekzistonin përpara vitit 2026.
Për këtë arsye, diskutimi mbi nenin 105 nuk është thjesht një diskutim teknik mbi zbatimin në kohë të ligjit procedural.
Ai lidhet me një çështje më themelore: a do të shërbejë reforma për të garantuar zbatimin efektiv të standardeve ekzistuese dhe të reja të mbrojtjes së të drejtave të individit, apo mund të krijojë, pa dashje, një mekanizëm për të shmangur kontrollin e shkeljeve të mëparshme?
Siguria juridike dhe mbrojtja e të drejtave themelore nuk janë parime kundërshtare. Ato duhet të plotësojnë njëra-tjetrën.
Një ligj i ri procedural nuk duhet të zhvlerësojë automatikisht provat e marra ligjërisht në të kaluarën. Por, po aq qartë, ai nuk duhet të shërbejë për të legjitimuar prova që mund të jenë marrë në kundërshtim me ligjin që ishte në fuqi në kohën e marrjes së tyre.
Pikërisht për këtë arsye, rishikimi dhe saktësimi i nenit 105 përpara miratimit të projektligjit është i nevojshëm.
E thashe ne krye te ketyre shenimeve se nuk jam jurist. Prandaj nuk po hazardohem te shkruaj nje dispozite alternative. Me vjen ne mendje formulimi elegant i vendimit te GJK te ceshtjen OY se arsyetimet e atij vendimi nuk kan fuqi mbi ato vendime penale qe kane marre forme te prere. Gjithesi hartuesit, propozuesit dhe miratuesit jane me te zote te une te gjejne formulimin e duhur nese pajtohen me shqetesimin qe paraqita me siper.
