Nga Leonard Veizi
28 tetori. E njëjta datë, dy pamje që i përkasin dy botëve të kundërta. Në 1922, fashistët marshuan drejt Romës për të marrë pushtetin. Në 1940, Greqia i tha “Jo” ultimatumit të Musolinit. E para ishte triumfi i kërcënimit. E dyta, sfida ndaj tij…
…Marshimi mbi Romë nuk ishte betejë e vërtetë ushtarake. Ishte një operacion politik i mbështetur mbi dhunë, frikë dhe pazare pushteti. Më 28 tetor 1922, këmishëzinjtë rrethuan shtetin, ndërsa mbreti Viktor Emanueli III refuzoi të firmoste gjendjen e jashtëzakonshme që do t’i ndalte. Pak ditë më vonë, Benito Musolini u ngarkua të formonte qeverinë. Atë ditë nisi rruga drejt një diktature që do ta mbante Italinë nën zgjedhë për më shumë se njëzet vjet.
Mësimi i parë i kësaj date është i thjeshtë: demokracitë nuk rrëzohen gjithmonë me një grusht shteti. Ndonjëherë ato dorëzohen dalëngadalë, kur institucionet hezitojnë, elitat bëjnë llogari dhe dhuna pranohet si çmimi për të ruajtur rendin. Fashizmi nuk fitoi vetëm se kishte njerëz të armatosur në rrugë. Fitoi edhe sepse pati nga ata që menduan se mund ta përdornin, ta zbutnin apo të bashkëjetonin me të.
Tetëmbëdhjetë vjet më vonë, skena ndryshon. Në agun e 28 tetorit 1940, ambasadori italian në Athinë, Emanuel Graci, i paraqet kryeministrit grek Joan Metaksas ultimatumin e Romës: të lejojë kalimin e trupave italiane dhe dorëzimin e pikave strategjike. Në thelb, Greqisë i kërkohej të pranonte pushtimin.
Përgjigjja nuk ishte vetëm ajo “Jo” që do të hynte në histori. Sipas dëshmive të kohës, Metaksasi iu përgjigj në frëngjisht: “Alors, c’est la guerre” – “Atëherë, kjo është luftë”. Ishte refuzimi që populli grek do ta përmblidhte në një fjalë të vetme: “Ohi”.
Pak orë më vonë, ushtria italiane kaloi kufirin nga Shqipëria, të cilën ishte munduar ta kthente në bazë ushtarake të fashizmit. Lufta italo-greke nisi.
Këtu del paradoksi i 28 tetorit. Në 1922, fashizmi e përdori kërcënimin për të ardhur në pushtet. Në 1940, i njëjti regjim e përdori kërcënimin për të nënshtruar një vend tjetër. Por këtë herë nuk pati kapitullim.
Rezistenca greke nuk mbeti vetëm në deklaratë. Ushtria greke e përballoi sulmin, i zmbrapsi italianët dhe kaloi në kundërsulm në territorin shqiptar. Ajo që Musolini e kishte paramenduar si shëtitje ushtarake u kthye në katastrofë politike dhe ushtarake. Në prill 1941, duhej të ndërhynte Gjermania naziste për ta mposhtur Greqinë. Refuzimi nuk e ndali dot pushtimin përfundimtar, por theu mitin e pathyeshmërisë së Boshtit.
Megjithatë, historia nuk duhet lexuar bardh e zi. Vetë Metaksasi ishte diktator që prej vitit 1936, kur kishte pezulluar kushtetutën greke. Kjo nuk e zvogëlon qëndresën ndaj agresionit italian, por na kujton se një udhëheqës autoritar mund të refuzojë pushtimin e huaj dhe se një popull mund të luftojë për atdheun e vet edhe nën një regjim që nuk e ka zgjedhur.
Këtu 28 tetori fiton kuptim përtej parakalimeve. Na mëson të dallojmë pushtetin që kërkon bindje nga shteti që mbron sovranitetin; forcën që nënshtron nga qëndresa që nuk pranon nënshtrimin.
Ka edhe një arsye pse kjo datë na prek drejtpërdrejt. Ngjarjet e 1940-ës u zhvilluan në një kohë kur Shqipëria nuk ishte më zot i fatit të vet. Italia e kishte pushtuar në prill 1939 dhe një vit më vonë e përdori territorin e saj si trampolinë për të sulmuar Greqinë. Lufta midis dy shteteve kaloi përmes një vendi të pushtuar, pa pyetur popullin e tij. Kjo është plaga jonë në këtë histori.
Prandaj, për ne, 28 tetori nuk është vetëm datë italiane apo greke. Është kujtesë e hidhur se çfarë ndodh kur një vend humbet sovranitetin dhe kthehet në vegël të ambicieve të huaja.
Në fund, të dyja ngjarjet na lënë përballë së njëjtës pyetje: çfarë ndodh kur një shoqëri pranon që kërcënimi të zëvendësojë ligjin, dhuna të bëhet pjesë e politikës dhe nënshtrimi të shitet si zgjidhje?
Marshimi mbi Romë tregoi se demokracia humbet kur institucionet dorëzohen nga frika. “Jo”-ja e 1940-ës tregon se ultimatumi nuk është fjala e fundit.
Një datë shënoi ngjitjen e fashizmit në pushtet. Tjetra, përplasjen e tij me vullnetin e një populli për të mos u dorëzuar. Historia nuk na kërkon t’i kujtojmë verbërisht. Na kërkon të kuptojmë si u arrit deri aty, që gabimet e së shkuarës të mos bëhen fati ynë sot.