Nga Leonard Veizi
Një studim i botuar në revistën prestigjioze Science, në vitin 1960, përcaktoi datën kur popullsia njerëzore do të mbërrinte në pafundësi. Matematikisht, dita po afron. Por realiteti vendosi të mos i bindet formulës…
13 nëntor 2026. Është një e premte, madje e premte, dhe në një studim shkencor të botuar 66 vjet më parë, kjo ditë ishte përcaktuar si çasti kur popullsia njerëzore do të mbërrinte në një pikë matematikisht të pamundur: pafundësinë. Artikulli mbante një titull që edhe sot tërheq vëmendjen: “Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026” – “Dita e Gjykimit: E premte, 13 nëntor 2026”.
Ishte një parashikim i bërë nga shkencëtarë, jo nga profetë. Dhe pikërisht kjo e bën historinë interesante. Nuk bëhej fjalë për një asteroid që do të godiste Tokën, për një shpërthim kozmik apo për një katastrofë bërthamore. Rreziku, sipas llogaritjeve të tyre, vinte nga vetë njerëzimi: nga një popullsi që rritej me ritme gjithnjë e më të shpejta.
Një formulë për fundin
Më 4 nëntor 1960, revista shkencore Science botoi studimin e fizikanit austriako-amerikan Heinz von Foerster dhe dy bashkëpunëtorëve të tij, Patricia M. Mora dhe Lawrence W. Amiot. Ata kishin mbledhur dhe analizuar të dhëna historike mbi popullsinë e botës, që shtriheshin në një hark kohor prej afro dy mijë vjetësh. Ajo që vunë re ishte se njerëzimi nuk po shtohej thjesht në mënyrë të qëndrueshme. Ritmi i rritjes po përshpejtohej. Intervalet kohore në të cilat popullsia dyfishohej po bëheshin gjithnjë e më të shkurtra. Studiuesit mendonin se këtu qëndronte edhe veçantia e njeriut kundrejt specieve të tjera. Njerëzit nuk janë thjesht organizma që konsumojnë burimet e mjedisit. Ata bashkëpunojnë, zhvillojnë teknologjinë, përmirësojnë prodhimin dhe krijojnë mënyra të reja për të kapërcyer kufizimet që u imponon natyra. Sa më shumë njerëz, aq më shumë mundësi për bashkëpunim dhe zhvillim.
Por kjo aftësi, sipas modelit të tyre, do të ushqente një cikël rritjeje gjithnjë e më të shpejtë. Duke e projektuar këtë prirje në të ardhmen, formula e tyre çonte në një rezultat ekstrem: popullsia do t’i afrohej pafundësisë në vitin 2026. Llogaritja përcaktonte një pikë matematikore rreth 13 nëntorit, me një pasiguri prej afërsisht pesë vjetësh e gjysmë. Ishte një përfundim tronditës, por jo një profeci në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Autorët po tregonin se ku mund të të çonte një prirje historike nëse ajo do të vazhdonte pa ndryshuar.
“Nuk do të vdesin nga uria, por do të shtypen për vdekje”
Heinz von Foerster përdori një formulim që do të mbetej gjatë në kujtesën e debatit shkencor:
“Pasardhësit tanë nuk do të vdesin nga uria. Ata do të shtypen për vdekje.”
Nuk ishte fjala vetëm për mungesën e ushqimit. Paradoksi i modelit ishte se zhvillimi njerëzor mund të arrinte të prodhonte gjithnjë e më shumë burime, por rritja e popullsisë do ta përshpejtonte kërkesën në një shkallë që, sipas formulës, nuk mund të vazhdonte pafundësisht. Kështu, një zhvillim që në pamje të parë dukej si sukses i qytetërimit mund të shndërrohej në kufirin e tij. Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim: autorët nuk përshkruanin një skenar të provuar të kolapsit të shoqërisë në një ditë të caktuar. Ata kishin ndërtuar një model matematikor, fundi i të cilit ishte një singularitet, pra një pikë ku vlera e popullsisë në formulë shkonte drejt pafundësisë.
Kur realiteti nuk iu bind matematikës
Dhe këtu nis pjesa më interesante e historisë.
Për një kohë të gjatë, parashikimi dukej se po konfirmohej. Modeli ndiqte me saktësi të habitshme prirjen historike të popullsisë. Por në fillim të viteve 1960, rritja demografike botërore arriti kulmin e ritmit të saj dhe më pas nisi të ngadalësohej. Lindjet filluan të bien në shumë vende. U përhap planifikimi familjar dhe kontracepsioni. Urbanizimi ndryshoi strukturën e familjes. Arsimi dhe përfshirja e grave në jetën ekonomike ndikuan në vendimet për lindjen e fëmijëve. Në shoqëritë e industrializuara, familjet e mëdha nisën të bëheshin gjithnjë e më pak të zakonshme.
Rreth vitit 1993, devijimi nga trajektorja e parashikuar u bë i dukshëm. Formula që kishte funksionuar për një kohë të gjatë nuk po arrinte më të përshkruante realitetin. Këtu qëndron edhe paradoksi: njerëzimi nuk e shmangu atë që quhej «Dita e Gjykimit» përmes ndonjë mrekullie teknologjike apo ndërhyrjeje të jashtëzakonshme. Ndryshoi vetë sjelljen demografike. Ajo që dikur dukej si një proces i pandalshëm, rezultoi të kishte kufij dhe mekanizma vetërregullues.
Sot, në vitin 2026, popullsia e botës është rreth 8,3 miliardë banorë. Sipas projeksioneve të Kombeve të Bashkuara, ajo mund të arrijë rreth 10,3 miliardë në mesin e viteve 2080, përpara se të nisë një rënie graduale. Kjo është shumë larg pafundësisë së parashikuar nga formula e vitit 1960.
Nga frika e mbipopullimit te frika e zbrazjes
Historia ka edhe një ironi tjetër.
Në vitin 1960, bota shqetësohej se njerëzit do të bëheshin tepër shumë për planetin. Sot, në shumë vende të zhvilluara, shqetësimi është përmbysur. Lindjet po bien, popullsia po plaket, fuqia punëtore po tkurret dhe disa shtete po përballen me një rënie të qëndrueshme demografike.
Madje, Shqipëria është ndër vendet që Kombet e Bashkuara i përfshijnë në grupin e shteteve me rënien më të madhe relative të parashikuar të popullsisë deri në vitin 2054. Pra, brenda pak dekadash, frika e mbipopullimit është shndërruar, në një pjesë të botës, në shqetësimin për mungesën e njerëzve. Kjo nuk do të thotë se problemi i popullsisë është zhdukur. Disa rajone të botës, veçanërisht në Afrikën subsahariane, vazhdojnë të kenë ritme të larta rritjeje. Ndërkohë, presioni mbi burimet natyrore, mjedisin dhe infrastrukturën mbetet një çështje serioze. Por problemi sot nuk mund të reduktohet te numri i njerëzve. Rëndësi kanë edhe mënyra se si prodhojnë, konsumojnë, shpërndajnë pasurinë dhe përdorin burimet.
Një konferencë për fundin që nuk erdhi
Është domethënëse që pikërisht në prag të kësaj date, më 12 dhe 13 nëntor 2026, në Vjenë zhvillohet një konferencë ndërkombëtare me titullin “Doomsday Conference – On the Sense and Nonsense of End-of-the-World Predictions”. Studiues dhe ekspertë nga fusha të ndryshme do të rikthehen te parashikimi i von Foersterit, jo për të pritur fundin e botës, por për të shqyrtuar kufijtë e modeleve matematikore dhe mënyrën se si shoqëritë përballen me ndryshimet demografike. Në këtë kuptim, data ka fituar një rëndësi të re. Ajo është kthyer në një rast për të diskutuar jo vetëm të ardhmen e popullsisë, por edhe besueshmërinë e parashikimeve që pretendojnë të përshkruajnë të ardhmen e qytetërimit.
Mësimi i një date
Më 13 nëntor 2026 nuk do të ndodhë asgjë që mund të quhet fundi i botës. Njerëzit do të shkojnë në punë, shkollat do të hapen, trenat do të lëvizin dhe jeta do të vazhdojë. Një formulë e vitit 1960 do të mbërrijë në datën që vetë ajo kishte përcaktuar si kufirin e saj matematikor. Por kjo histori nuk duhet hedhur poshtë si një kuriozitet i vjetër shkencor. Përkundrazi, ajo na kujton një problem që përsëritet sa herë përpiqemi të parashikojmë të ardhmen: prirjet e së kaluarës nuk janë kontrata që realiteti ka firmosur për të ardhmen. Një formulë mund të përshkruajë me saktësi atë që ka ndodhur. Mund të japë edhe një projeksion bindës për atë që mund të ndodhë. Por nuk mund të parashikojë gjithmonë se si do të ndryshojë vetë njeriu, si do të reagojë shoqëria dhe çfarë mekanizmash do të vihen në lëvizje për të shmangur një skenar të padëshiruar. Ndoshta ky është paradoksi më i madh i parashikimit të vitit 1960: njerëzimi nuk e përmbysi formulën duke mposhtur matematikën, por duke ndryshuar sjelljen që matematika kishte marrë si të pandryshueshme.
Dita e Gjykimit nuk erdhi. Por paralajmërimi mbetet: e ardhmja nuk është një vijë e drejtë që zgjatet nga e kaluara.