Më shumë se 480 vjet pasi Michelangelo përfundoi afreskun monumental Gjykimi i Fundit, në Kapelën Sistine, mjeshtëria e tij vazhdon të zbulojë të papritura. Punimet e fundit të konservimit kanë nxjerrë në dritë një hollësi magjepsëse të mënyrës se si gjeniu i Rilindjes e ushtronte artin e tij: përdorimin e penelave të posaçëm, me disa maja, të ngjashëm me krehër të vegjël.
Gjatë ndërhyrjes së jashtëzakonshme të konservimit, të zhvilluar në vitin 2026, specialistët e Muzeve të Vatikanit identifikuan gjurmë që dëshmojnë se Michelangelo mund të ketë përdorur mjete të ndërtuara posaçërisht për të realizuar disa vija paralele njëkohësisht.
Disa prej këtyre penelave kishin deri në dhjetë maja dhe arrinin afërsisht 15 centimetra gjerësi. Studiuesit mendojnë se këto vegla të pazakonta mund të jenë projektuar dhe ndërtuar nga vetë artisti.
Por veçantia e këtij zbulimi qëndron përtej një risie teknike. Michelangelo duket se kishte gjetur një mënyrë për të transferuar në pikturë gjuhën e skulpturës, duke rikrijuar mbi sipërfaqen e afreskut efekte teksturore që kujtonin mermerin e gdhendur. Ai nuk e braktiste mendësinë e skulptorit edhe kur mbante në dorë penelin.
Dhe zbulimet nuk përfundojnë këtu. Procesi i pastrimit dhe shqyrtimi nga afër i afreskut sollën sërish në vëmendje edhe një autoportret tjetër të mundshëm të Michelangelos, të fshehur në palat e një pëlhure që mban një figurë alegorike të Vdekjes.
Pothuajse pesë shekuj më vonë, ky gjeni i Rilindjes vazhdon të na befasojë, duke dëshmuar se veprat e mëdha nuk shterojnë kurrë së zbuluari kuptime, teknika dhe gjurmë të reja të krijuesit të tyre.
Nuk kemi të bëjmë thjesht me një teknikë të pazakontë pikturimi, por me një dëshmi të jashtëzakonshme të mënyrës se si Michelangelo e mendonte dhe e ushtronte artin: ai pikturonte me mendësinë e një skulptori, edhe kur punonte me penel.
Zbulimi lidhet me ndërhyrjen e jashtëzakonshme të konservimit të afreskut Gjykimi i Fundit (Il Giudizio Universale), të përfunduar nga Michelangelo në vitin 1541, në murin e altarit të Kapelës Sistine, në Vatikan.
Ndërhyrja e vitit 2026, e para e këtij lloji në afresk pas rreth tri dekadash, solli jo vetëm rikthimin e shkëlqimit kromatik dhe të kontrasteve të veprës, por edhe mundësinë për të shqyrtuar nga afër hollësi të reja të teknikës së mjeshtrit.
Penelat që shndërronin pikturën në skulpturë
Zbulimi më i veçantë lidhet me Paolo Violinin, përgjegjësin e Laboratorit të Restaurimit të Pikturave dhe Materialeve Drusore në Muzetë e Vatikanit.
Gjatë ekzaminimit nga afër të afreskut, ai vuri re një dukuri të pazakontë: në disa zona, penelatat paralele paraqisnin të njëjtat lëkundje dhe devijime. Nëse njëra vijë merrte një kthesë të lehtë, edhe vijat pranë saj përsërisnin pikërisht të njëjtën lëvizje.
Kjo përputhje e pazakontë e gjurmëve e çoi në përfundimin se Michelangelo mund të kishte përdorur penela me disa koka, të pajisura secila me një majë të vogël, duke i mundësuar të realizonte disa vija paralele me një të vetme lëvizje të dorës.
Studiuesit identifikuan gjurmë që sugjerojnë përdorimin e disa varianteve të këtyre mjeteve:
Një penel me tri maja
Një tjetër me deri në dhjetë maja, me gjerësi afërsisht 15 centimetra.
Duhet sqaruar se nuk bëhet fjalë për gjetjen fizike të këtyre penelave, por për rindërtimin e formës dhe përdorimit të tyre përmes gjurmëve të lëna në afresk.
Këto mjete, përveçse e lehtësonin dhe përshpejtonin punën, i jepnin artistit mundësinë të krijonte një efekt të veçantë të vijëzimit të kryqëzuar, duke i dhënë sipërfaqes një pasuri teksturash dhe një marrëdhënie më dinamike me dritën.
Sekreti i skulptorit brenda piktorit
Këtu qëndron thelbi artistik i këtij zbulimi.
Michelangelo përdorte në skulpturë një daltë të posaçme me disa dhëmbëza, të njohur si gradina. Ajo krijonte në sipërfaqen e mermerit vija të imëta paralele, të cilat ndihmonin në përpunimin e formave dhe në krijimin e efekteve të dritës mbi gur.
Duket se ai kishte transferuar të njëjtën logjikë edhe në pikturë.
Me penelat shumëmajësh, artisti mund të krijonte efekte të ngjashme mbi suvanë e afreskut, duke prodhuar një teksturë që i kujtonte shikuesit sipërfaqen e mermerit të skalitur.
Pra, nuk ishte thjesht një mënyrë për të pikturuar më shpejt. Ishte një mënyrë për t’i dhënë ngjyrës ndjesinë e vëllimit, të materies dhe të dritës, duke e bërë sipërfaqen e pikturuar të fitonte një gjallëri që i afrohej asaj të gurit të punuar.
Në këtë pikë, piktura dhe skulptura nuk shfaqen më si dy disiplina të ndara, por si dy gjuhë të së njëjtës mendësi krijuese.
Siç shprehet drejtoresha e Muzeve të Vatikanit, Barbara Jatta, Michelangelo pikturonte në mënyrë madhështore, si një skulptor.
Një tjetër autoportret i fshehur i Michelangelos
Një tjetër hollësi që i jep afreskut një dimension edhe më personal lidhet me praninë e vetë artistit brenda veprës së tij.
Michelangelo kishte lënë tashmë një autoportret të famshëm në lëkurën e rrjepur që mban në dorë Shën Bartolomeu, apostulli që, sipas traditës së krishterë, u martirizua duke iu rrjepur lëkura. Në atë lëkurë të varur, studiuesit kanë identifikuar fytyrën e vetë Michelangelos.
Por gjatë shqyrtimit të ri të afreskut, historiani i artit Fabrizio Biferali, kurator i koleksionit të pikturës së shekujve XV-XVI në Muzetë e Vatikanit, vuri në dukje edhe një paraqitje tjetër të mundshme të artistit.
Bëhet fjalë për një fytyrë të fshehur në një copë pëlhure, në palat e veshjes së një figure që personifikon Vdekjen, në pjesën e poshtme të kompozimit.
Sipas interpretimit të Biferali-t, kjo fytyrë mund të përfaqësojë një tjetër autoportret të Michelangelos dhe të shprehë idenë e rilindjes së tij shpirtërore e krijuese, pas përfundimit të një pune kolosale dhe pas rrëzimit që kishte pësuar gjatë realizimit të afreskut.
Kështu, brenda dramës universale të Gjykimit të Fundit, Michelangelo duket se ka lënë edhe një gjurmë të vetvetes, një dëshmi personale të vuajtjes, përballjes me vdekjen dhe kapërcimit të saj përmes artit.
Pse është kaq i rëndësishëm ky zbulim?
Michelangelo nuk ishte një piktor që rastësisht zotëronte edhe skulpturën. Ai e kuptonte trupin njerëzor përmes anatomisë, vëllimit, tensionit muskulor dhe marrëdhënies së formës me dritën.
Në Gjykimin e Fundit, trupat nuk duken thjesht të pikturuar. Ata duken sikur kanë dalë nga një masë e padukshme mermeri, sikur lëkura e tyre fsheh brenda vetes forcën e gurit dhe sikur muskujt, gjymtyrët e çdo lëvizje janë modeluar nga dora e një skulptori që njeh deri në hollësinë më të imët anatomisë njerëzore.
Kjo teknikë e zbuluar rishtazi na ndihmon të kuptojmë më mirë një nga veçoritë më të jashtëzakonshme të artit të tij: aftësinë për t’i dhënë pikturës një ndjesi të prekshme të materies.
Michelangelo nuk e imitonte thjesht realitetin. Ai e ndërtonte atë përmes formës, dritës dhe vëllimit. Në duart e tij, ngjyra fitonte peshën e gurit, ndërsa peneli merrte funksionin e daltës.
Një hollësi historike që ia vlen të theksohet
Michelangelo e nisi punën për Gjykimin e Fundit në vitin 1536 dhe e përfundoi në vitin 1541. Ishte rreth 61 vjeç kur iu përkushtua kësaj vepre monumentale, e cila mbulon afërsisht 180 metra katrorë dhe përfshin më shumë se 300 figura.
Ai nuk po pikturonte thjesht një skenë biblike. Po ndërtonte një univers të tërë njerëzor, ku frika, shpresa, dënimi, shpëtimi, vuajtja dhe madhështia e qenies njerëzore përplasen në një dramë kozmike.
Në qendër qëndron Krishti, figura gjykuese që vë në lëvizje gjithë këtë univers trupash, gjestesh dhe emocionesh. Rreth tij, njerëzimi shfaqet në çastin më vendimtar të ekzistencës së vet, përballë së panjohurës, përjetësisë dhe peshës së veprave të tij.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e Michelangelos: ai nuk e trajtoi pikturën si një sipërfaqe ku vendosen figura, por si një hapësirë ku materia merr frymë, ku trupi bëhet mendim dhe ku arti përpiqet të kapë atë që njeriu nuk arrin ta shprehë me fjalë.
Pesë shekuj më vonë, një penel me disa maja, një gjurmë e lakuar në suva dhe një fytyrë e fshehur në palat e një pëlhure na rikthejnë përballë misterit të këtij gjeniu.
Sepse mjeshtrit e mëdhenj nuk i përkasin vetëm kohës kur jetuan. Ata vazhdojnë të jetojnë në atë që kanë krijuar dhe në gjithçka që ne ende nuk kemi arritur të zbulojmë në veprat e tyre./k.m