Që nga viti 1892, një punishte në Bruksel u mëson piktorëve aspirantë teknikën e trompe d’oeil. Është një punë e ashpër, thonë artistët – atëherë pse njerëz nga e gjithë bota udhëtojnë për ta zotëruar?
Felix Bazalgette
Një mëngjes të ftohtë të shkurtit të kaluar, në një studio të akullt në Bruksel, 28 persona me përparëse të bardha u mblodhën për të parë Sylvie Van der Kelen teksa pikturonte qiellin.
“Prekja e parë e penelit është zakonisht më e mira,” tha ajo, ndërsa retë e lehta me nuancë rozë filluan të shfaqeshin. “Është më mirë të mos bëhen korrigjime.”
Për disa ditë këtë dimër, mu lejua të merrja pjesë në mësimet e École Van der Kelen-Logelain, një shkollë pikture e mitizuar në Bruksel, ndryshe nga çdo institucion tjetër arti në botë. E drejtuar nga e njëjta familje që nga themelimi në vitin 1892, kursi zhvillohet çdo dimër nën një çati xhami dhe hekuri të farkëtuar, në pjesën e pasme të një shtëpie gotike me tulla.
Studentët duhet të mbërrijnë deri në orën 9 të mëngjesit, përndryshe nuk lejohen të hyjnë deri në drekë; nuk lejohen të sjellin telefona apo kamera në ambientet e punës; duhet të veshin përparëse të bardha dhe të punojnë në heshtje. Duhet gjithashtu të durojnë të ftohtin: studioja ngrohet dobët nga një sobë e vjetër druri, e quajtur “la mama”.
Nëse studentët i përballojnë këto rregulla të rrepta, në fund të kursit gjashtëmujor zotërojnë aftësi të specializuara: nga pikturimi i tabelave dhe shkronjave, te aplikimi i fletëve të arit e argjendit dhe manipulimi i teksturave. Thelbi i kursit, megjithatë – ajo për të cilën shkolla është më e famshme – janë teknikat e trompe l’oeil.
E përkthyer fjalë për fjalë si “të mashtrosh syrin”, trompe l’oeil është një zhanër pikture iluzioniste me histori që shkon deri te Egjipti i lashtë. Artistët përdorin tekstura, hijezime dhe truke perspektive për të krijuar iluzione tredimensionale. Në Van der Kelen, studentët mësojnë të krijojnë reliefe të rreme, të imitojnë 28 lloje druri dhe 33 lloje mermeri, si dhe të pikturojnë një qiell perfekt iluziv. (Një këshillë: retë rrallë janë të rrumbullakëta; më shpesh janë të zgjatura si trupi i njeriut.)
Kur shkolla u themelua nga gjyshi i Sylvie-s, Alfred, ajo përfitoi nga moda e fundit të shekullit XIX për këtë stil. Shumë piktorë ndërtimi diplomoheshin dhe gjenin punë të mirëpaguar. Por në shekullin XXI, shkolla u përball me sfida ekzistenciale: pasioni për dekorimin luksoz u zbeh dhe trompe l’oeil ra nga moda. Numri i studentëve ra në nivele të rrezikshme.
Megjithatë, çdo dimër kursi vazhdon pothuajse i pandryshuar që nga viti 1892, dhe studentë nga e gjithë bota vijnë për t’iu nënshtruar një rutine të çuditshme dhe shpesh rraskapitëse.
“Ka rreth një krizë nervore në javë,” më tha një student.
“Çdokush këtu kërkon diçka të veçantë,” thotë Sylvie. “Të gjithë janë këtu për një arsye.”
Këtë vit shënon herën e parë që Sylvie, 52 vjeçe, drejton shkollën pas nënës së saj Denise – e njohur si “Coco Chanel e mermerit të rremë”. Edhe pse është pensionuar zyrtarisht, 82-vjeçarja vazhdon të japë këshilla, nga më praktiket deri te ato enigmatike: “Ndonjëherë era fryn më gjatë.”
Programi është i pandryshuar: nga ora 9 deri në 18, pesë ditë në javë dhe gjysmë dite të shtunën. Çdo mëngjes demonstrohet një teknikë e re. Studentët vëzhgojnë, marrin shënime dhe më pas krijojnë një kopje të saktë – të quajtur “panel”.
Asnjë panel nuk përfundon brenda një dite, sepse kërkon disa faza pune dhe kohë tharjeje. Si rezultat, studentët përballen me një numër marramendës punimesh njëkohësisht. Edhe pas orës 18:00, vazhdojnë detyrat e shtëpisë – shpesh deri në mesnatë.
“Është brutale,” thotë një student britanik. “Çdo ditë mëson diçka të re, dhe sapo mendon se je bërë i mirë, vjen një panel tjetër që të rrëzon.”
Pse do ta bënte dikush këtë? Disa janë arkitektë, dizajnerë grafikë apo interiorë që janë lodhur nga puna me kompjuter dhe kërkojnë diçka më konkrete. Të tjerë synojnë të punojnë në kinema, teatër, modë apo në dekorime luksoze.
Shumë përmendin edhe piktoren Lucy McKenzie, e cila ndihmoi në ringjalljen e interesit për shkollën. Në vitin 2007 ajo zbuloi rastësisht shkollën dhe u regjistrua. Veprat e saj të mëvonshme, të ekspozuara në muze të mëdhenj, tërhoqën një valë të re studentësh.
Në mesin e viteve 2000, shkolla ishte në krizë: vetëm 10–11 studentë, nga mbi 100 në periudhën mes dy luftërave. Dukej se do të zhdukej. Por sot interesi po rritet sërish, edhe falë modës dhe artit bashkëkohor që rikthejnë iluzionin si estetikë.
Fati i shkollës pasqyron fatin e vetë trompe l’oeil: herë konsiderohet art i lartë, herë “mashtrim i lirë”. Shpesh rikthehet në kohë pabarazie, kur edhe markat e mëdha të modës eksperimentojnë me të.
Shkolla kritikohet si konservatore dhe e shtrenjtë (13,750 euro), por për McKenzie-n kjo është reduktuese:
“Është një thesar kombëtar. Duhet të mbrohet nga UNESCO.”
Për Sylvie-n dhe nënën e saj, misioni është të ruajnë teknikat që nuk mësohen askund tjetër. Por mbi të gjitha, është kënaqësia kur shohin studentët – “fëmijët e mi”, siç i quan Sylvie – të bëhen artistë.
Sa për të ardhmen, djali 10-vjeçar i Sylvie-s luan mes copave druri dhe mermeri në studio.
“Ai ndonjëherë thotë se do ta vazhdojë, ndonjëherë jo,” thotë ajo.
“Është një punë shumë e bukur që do ta mësojë,” shton Denise me bindje. “Mendoj se do të bindet.”
Përgatiti: L.Veizi