Nga një operacion që parashikohej i shpejtë, në “Vietnamit sovjetik” që gërryeu themelet e një superfuqie dhe la pas një shtet në rrënoja.
Përgatiti: Leonard Veizi
Në dhjetorin e ftohtë të vitit 1979, bota dëshmoi një lëvizje gjeopolitike që do të ndryshonte rrjedhën e historisë moderne. Tanket e Ushtrisë së Kuqe kaluan kufijtë jugorë të Bashkimit Sovjetik për të hyrë në territorin e Republikës Demokratike të Afganistanit. Ajo që Moska e pagëzoi me eufemizmin “ndihmë vëllazërore” për të mbrojtur pushtetin socialist në Kabul, u shndërrua brenda pak kohe në një makth dhjetëvjeçar – një luftë e përgjakshme që nuk njohu fitues, por vetëm shkatërrim.
Rrënjët e konfliktit
Afganistani i viteve ’70 ishte një mozaik kompleks strukturash fisnore, traditash të forta fetare dhe një shoqërie kryesisht rurale. Revolucioni i Saurit në vitin 1978 solli në pushtet një regjim komunist të lidhur ngushtë me Kremlinin, por ideologjia e re u përplas dhunshëm me indin e vendit. Reformat e detyruara, sekularizimi i menjëhershëm dhe represioni politik kundër opozitës ndezën zjarret e para të kryengritjeve të armatosura në mbarë vendin. Bashkimi Sovjetik, duke parë rrezikun e humbjes së një aleati strategjik, vendosi të ndërhynte drejtpërdrejt në këtë klimë kaosi.
27 dhjetori: Goditja e parë dhe instalimi i pushtetit
Më 27 dhjetor 1979, operacioni nisi me eliminimin e presidentit Hafizullah Amin nga forcat speciale sovjetike. Në vend të tij, Moska instaloi Babrak Karmalin, një figurë që shihej si më e besueshme dhe e bindur ndaj Kremlinit. Por, ndërsa qytetet kryesore u morën me shpejtësi, provincat dhe malet afgane u bënë vatra të një rezistence të egër. Ajo që u planifikua si një “operacion stabilizimi”, doli jashtë kontrollit duke u kthyer në një luftë guerile pa fund.
Muxhahedinët dhe loja e madhe e Fuqive
Për gati një dekadë, ushtria më e fuqishme e Lindjes u përball me muxhahedinët afganë. Këta luftëtarë kishin avantazhin e terrenit dhe mbështetjen e pakursyer të popullsisë lokale. Megjithatë, lufta nuk ishte thjesht lokale; në prapaskenë, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre furnizuan rezistencën me armatime moderne në kuadër të rivalitetit të Luftës së Ftohtë. Malet e Afganistanit u shndërruan në varreza të heshtura për mijëra djem të rinj sovjetikë, ndërsa fshatrat afganë u rrafshuan nga bombardimet ajrore.
Bilanci tragjik dhe trauma shoqërore
Pasojat njerëzore ishin apokaliptike. Miliona afganë u detyruan të merrnin rrugët e botës si refugjatë drejt Pakistanit dhe Iranit, ndërsa numri i të vrarëve mbetet ende i vështirë për t’u llogaritur saktësisht. Nga ana tjetër, Bashkimi Sovjetik pagoi një çmim që nuk mund ta përballonte më: mbi 15 mijë ushtarë të vrarë dhe një traumë shoqërore që minoi besimin e qytetarëve te sistemi komunist.
Një tërheqje që paralajmëroi fundin e një epoke
Në vitin 1989, kur trupat e fundit sovjetike kaluan urën e miqësisë për t’u kthyer në shtëpi, humbja ishte e qartë. Lufta kishte gërryer ekonominë e BRSS-së dhe kishte thyer moralin e ushtrisë. Vetëm dy vite më vonë, vetë Bashkimi Sovjetik do të pushonte së ekzistuari.
Për Afganistanin, kjo luftë nuk ishte fundi, por fillimi i një tragjedie tjetër. Kaosi që la pas ndërhyrja sovjetike hapi rrugën për luftërat civile dhe ngritjen e talebanëve, duke mbjellë farën e një dhune që vazhdon të prodhojë pasoja edhe sot. Ngjarjet e vitit 1979 mbeten një leksion i hidhur i historisë: ndërhyrjet ushtarake me petk ideologjik shpesh përfundojnë duke shkatërruar si vendin që pushtohet, ashtu edhe fuqinë që tenton ta pushtojë.