Ernesto Sábato vdiq më 30 prill 2011, në moshën 99-vjeçare
Përgatiti: Leonard Veizi
Ernesto Sábato ishte një nga figurat më të thella të letërsisë argjentinase, me rrënjë arbëreshe që lidhnin identitetin e tij me historinë shqiptare. Ai lindi më 24 qershor 1911 në Rojas, në provincën e Buenos Airesit, në një familje me njëmbëdhjetë djem. Nëna e tij, Juana Maria Ferrari, dhe babai, Francisco Sábato, kishin origjinë italiane, ndërsa ai mori emrin e një vëllai të ndjerë në ditën e lindjes së tij.
Formimi i tij nisi në shkencë. Ai studioi fizikë dhe matematikë në Universidad de La Plata, duke u përfshirë herët në lëvizjet politike të kohës. Në vitet ’30 iu bashkua Partisë Komuniste, ku ishte aktiv deri në momentin kur filloi të zhgënjehej nga doktrina dhe praktikat e saj. Një udhëtim në Europë, me ndalesë në Bruksel dhe më pas në Paris, u kthye në pikë kthese: ai braktisi strukturat ideologjike dhe nisi një rrugë të vetmuar kërkimi intelektual.
Pas kthimit në Argjentinë, u martua me Matilde Kusminsky Richter dhe vazhdoi karrierën akademike, duke doktoruar në fizikë më 1938 dhe duke punuar në laboratorë prestigjiozë si Laboratori Curie dhe më pas në Massachusetts Institute of Technology. Megjithatë, edhe pse i suksesshëm në shkencë, ai ndiente një zbrazëti që do ta çonte drejt një vendimi radikal.
Në vitin 1943 përjetoi një krizë ekzistenciale dhe braktisi përfundimisht shkencën për t’iu përkushtuar letërsisë dhe pikturës. U tërhoq në provincën Córdoba dhe nisi një periudhë krijuese intensive. Libri i tij i parë me ese, “Njëshi dhe gjithësia” (1945), ishte një refuzim i hapur i racionalizmit të ftohtë dhe një thirrje për rikthimin te dimensioni njerëzor.
Suksesi letrar erdhi me romanin “Tuneli” (1948), një analizë e errët psikologjike që e vendosi në hartën e letërsisë botërore. Më pas, “Mbi heronjtë dhe varrezat” (1961) e konsolidoi si një nga mendjet më të thella të kohës, ndërsa kapitulli “Raport për të verbërit” konsiderohet një kryevepër më vete. Me “Abadon, engjëlli i shkatërrimit” (1973), Sábato ndërtoi një vizion apokaliptik të botës moderne, ku e keqja dhe absurdi bashkëjetojnë.
Paralelisht, ai mbeti një zë kritik në jetën publike argjentinase. Në vitet e trazirave politike, ai shkroi ese dhe artikuj që sfidonin pushtetin dhe denonconin dhunën. Në vitin 1984, presidenti Raúl Alfonsín e emëroi në krye të komisionit CONADEP, që hetoi zhdukjet gjatë diktaturës ushtarake. Raporti “Nunca Más” u bë një dokument historik i ndërgjegjes kolektive.
Sábato u nderua me çmime ndërkombëtare, përfshirë çmimin “Miguel de Cervantes” dhe dekorata nga Italia, Franca dhe Spanja. Ai mori gjithashtu tituj “Doktor Honoris Causa” nga universitete të ndryshme në botë.
Një moment i veçantë në jetën e tij ishte lidhja emocionale me Shqipërinë. Në vitin 1995 ai u nderua në Tiranë me çmimin “Ismail Kadare”. Vizita e tij u shoqërua me emocione të forta, ku ai ndjeu një lidhje të thellë me tokën e të parëve dhe me një popull që kishte kaluar vuajtje të mëdha. Në kujtimet e tij, ai përshkruan pritjen si një nga momentet më prekëse të jetës, duke theksuar forcën shpirtërore të shqiptarëve.
Ernesto Sábato vdiq më 30 prill 2011, në moshën 99-vjeçare, duke lënë pas një trashëgimi që shkon përtej letërsisë. Ai ishte një shkrimtar i krizës njerëzore, i përhershëm në dyshimin e tij dhe i palëkundur në kërkimin e së vërtetës.
Në fund, Sábato mbetet një figurë që sfidon kategoritë: shkencëtar që braktisi racionalen, shkrimtar që u përball me errësirën dhe një ndërgjegje që nuk reshti së pyeturi për kuptimin e vuajtjes dhe të ekzistencës njerëzore.