Komisioni Europian ka zbuluar planet e tij për sovranitetin dixhital. Por propozimet e paraqitura tregojnë një mungesë zhgënjyese vizioni.
Max von Thun
Beti Hohler është një shtetase sllovene që jeton në Holandë. Ashtu si dhjetëra miliona europianë të tjerë, ajo përdor dyqanin e aplikacioneve të Apple dhe ka një llogari në Amazon. Kur udhëton për punë apo për pushime, mund të rezervojë një vendqëndrim në Airbnb ose Booking, duke përdorur një kartë krediti të lëshuar nga Visa ose Mastercard, ndoshta përmes PayPal-it.
Por kur administrata Trump vendosi sanksione ndaj saj vitin e kaluar për shkak të punës si gjyqtare në Gjykatën Penale Ndërkombëtare (ICC), aftësia e saj për të përdorur të gjitha këto shërbime u zhduk brenda natës. Kartat e kreditit, llogaritë në kompanitë amerikane – gjithçka u bllokua. Sanksionet ndaj Hohlerit dhe disa kolegëve të saj kanë bërë që ata të jetojnë në një gjendje “pasigurie të vazhdueshme”, siç është shprehur ajo vetë.
Përvoja e gjyqtarëve të ICC-së është një shembull ekstrem i një realiteti që Europa po fillon ta kuptojë: qasja përplasëse e administratës Trump ndaj Bashkimit Europian ka nxjerrë në pah varësinë e rrezikshme të kontinentit nga teknologjia amerikane.
Dominimi i tregut teknologjik amerikan nuk është diçka e re. Ajo që po bëhet gjithnjë e më shqetësuese është mundësia që kjo fuqi teknologjike të përdoret politikisht kundër Europës. Elon Musk tashmë ka përdorur kontrollin e tij mbi X dhe Starlink për të ndikuar në debatin publik europian dhe në zhvillimet e luftës në Ukrainë. Ndërkohë, qeveria amerikane ka urdhëruar kompaninë e inteligjencës artificiale Anthropic të kufizojë aksesin e shtetasve të huaj në produktet e saj për arsye sigurie.
Po sikur Uashingtoni të ndërpriste aksesin e Europës në çipat e avancuar amerikanë gjatë një mosmarrëveshjeje tregtare? Ose të shfrytëzonte kontrollin mbi rrjetet sociale dhe shërbimet cloud për të spiunuar qeveritë europiane apo për të ndikuar në zgjedhje?
Duke pasur parasysh se BE-ja mbështetet te vendet jashtë unionit për më shumë se 80% të teknologjisë së saj dhe për rreth 70% të infrastrukturës cloud, si edhe duke marrë në konsideratë angazhimin e administratës Trump për të “kultivuar rezistencën” brenda Europës, këta skenarë nuk duken më aq të paimagjinueshëm.
Një zgjim i vonuar
Si përgjigje ndaj këtyre rreziqeve, Komisioni Europian publikoi paketën e shumëpritur të “sovranitetit dixhital”, me synimin për të forcuar teknologjitë europiane dhe për ta mbrojtur BE-në nga ndërhyrjet e huaja.
Në tërësinë e saj, paketa e prezantuar javën e kaluar përbën një pranim të mirëpritur, edhe pse të vonuar, se varësia nga kompanitë amerikane të teknologjisë nuk është thjesht një problem ekonomik. Ajo përbën një kërcënim të drejtpërdrejtë për pavarësinë, qëndrueshmërinë dhe sigurinë e kontinentit.
Pjesa qendrore e paketës është Akti për Zhvillimin e Cloud-it dhe Inteligjencës Artificiale (Cada), i cili do të krijonte një sistem klasifikimi për ofruesit e shërbimeve cloud që trajtojnë të dhënat e sektorit publik, si Amazon Web Services, Microsoft Azure apo kompania franceze OVHCloud.
Në teori, operacionet dhe të dhënat më të ndjeshme – veçanërisht ato që lidhen me sigurinë kombëtare dhe zbatimin e ligjit – do t’u besoheshin vetëm ofruesve që përmbushin standardet më të larta të sovranitetit dixhital, duke krijuar një avantazh të qartë për kompanitë europiane.
Problemet e mëdha të planit
Megjithëse ky kuadër mund të ndihmojë në mbrojtjen e europianëve nga mbikëqyrja e huaj dhe t’u japë një shtysë alternativeve europiane në fushën cloud, ai vuan nga mangësi serioze.
Së pari, niveli më i lartë i sigurisë – i vetmi ku kompanitë e mëdha amerikane do të përjashtoheshin nga tenderët – do të zbatohet vetëm për një segment të ngushtë të prokurimeve publike në sektorin cloud. Ky segment përfaqëson vetëm një pjesë shumë të vogël të shpenzimeve totale europiane në këtë fushë.
Më problematike akoma është mënyra e zbatimit. Përgjegjësia për të zbatuar rregullat do t’u lihej qeverive individuale të BE-së, shumë prej të cilave kanë arsye të forta për t’i zbatuar ato në mënyrë të butë, qoftë për të tërhequr investimet e kompanive amerikane të teknologjisë, qoftë për të shmangur presionin e qeverisë amerikane.
Kjo do të përsëriste përvojën e pakëndshme të legjislacionit europian për mbrojtjen e të dhënave, ku varësia financiare e Irlandës nga investimet dhe taksat e gjigantëve teknologjikë ka çuar në një zbatim sistematikisht të dobët të rregullave.
Problemi më i thellë: vizioni për inteligjencën artificiale
Qasja e Komisionit Europian ndaj inteligjencës artificiale nxjerr në pah një problem edhe më themelor.
Në vend që të përcaktojë se si përdorimi i kujdesshëm, i synuar dhe i bazuar në prova i IA-së mund ta ndihmojë Bashkimin Europian të arrijë objektivat e tij politike duke minimizuar dëmet shoqërore, Brukseli duket se po i nënshtrohet vizionit të promovuar nga gjigantët amerikanë të teknologjisë dhe i mbështetur nga administrata Trump.
Sipas këtij vizioni, inteligjenca artificiale është një qëllim në vetvete. Objektivi është përhapja e saj sa më shpejt që të jetë e mundur, pa marrë parasysh pasojat për shoqërinë dhe planetin.
Në kontrast me këtë qasje qëndron enciklika e fundit e Papa Leos mbi inteligjencën artificiale, ku thuhet se kur “zhvillimi teknologjik përparon pa një përparim përkatës etik dhe shoqëror, rezultati mund të jetë një shtim i mjeteve pa një rritje të njerëzores”.
Kjo është pikërisht dilema me të cilën përballet Europa sot: a do të ndërtojë një sovranitet dixhital të vërtetë, të bazuar në vlerat dhe interesat e saj, apo thjesht do të zëvendësojë varësinë teknologjike me një version europian të së njëjtës logjikë që ka prodhuar Silicon Valley?