Nga Leonard Veizi
Në një nga sheshet e Zaragozës — qytet që shtrihet me krenari në verilindje të Spanjës — mbi të cilin kalimtari shkel pa shumë ceremoni, ngrihet një skulpturë me një titull brutal në sinqeritetin e vet: “La Mujer Que Nunca Hizo Nada”. Në shqip: “Gruaja që nuk bëri kurrë asgjë”…
…E realizuar në vitin 2001 nga skulptori José Luis Fernández, kjo vepër i ngjan një pasqyre që shoqëria, shpesh pa dashur, e vendos përballë vetes. Në atë pasqyrë reflektohet një ironi e hidhur: ajo që “nuk bën asgjë” është, në fakt, figura që mban mbi supe peshën e të gjithëve.
Arkitektura e një sllavërie të heshtur
Figura e gruas, me shpinën e përkulur nën peshën e një lavatriçeje, fshesës, kovave dhe gjithë arsenalit të punëve të shtëpisë, mban në duar edhe fëmijët e saj — simboli i pafajshëm i detyrimit më të rëndë dhe më të bukur njëkohësisht. Kjo skulpturë nuk ka nevojë për fjalë; ajo flet me një gjuhë që çdo njeri e kupton, por që pak kush ka guximin ta pranojë: puna e amvisës është një punë e padukshme, e papaguar, e pamatshme dhe jetike.
Prej dekadash, gratë që zgjedhin — ose detyrohen nga rrethanat — të qëndrojnë në shtëpi, janë përballur me etiketime të padrejta: “nuk bëjnë asgjë”, “janë vetëm në shtëpi”, “s’kanë karrierë”. Në fakt, ato mbajnë në këmbë një ekonomi të tërë të heshtur. Rritja e fëmijëve, kujdesi për të moshuarit, menaxhimi i kaosit të përditshëm — kjo është një infrastrukturë njerëzore që, po të paguhej sipas tarifave të tregut, do t’i falimentonte buxhetet tona familjare dhe shtetërore.
Psikologjia e “vdekjes sociale”
Titulli i kësaj vepre nuk është thjesht një përshkrim; është një ironi therëse ndaj shoqërisë sonë “produktiviste”. Nga pikëpamja social-psikologjike, kjo skulpturë përfaqëson miliona gra që sistemi ekonomik i ka klasifikuar si “pasive” vetëm sepse kontributi i tyre nuk u përkthye kurrë në kapital, tituj apo pushtet publik.
Në aspektin psikologjik, këtu flitet për “vdekjen sociale”. Të thuash që një person “nuk bëri asgjë”, ndërkohë që ai ka konsumuar jetën dhe mishin e vet duke u shërbyer të tjerëve, është një formë e egër e dhunës simbolike. Skulptura pasqyron lodhjen ekzistenciale të një brezi që e ka humbur “Unin” e tij brenda detyrave të “Tyre”. Pamja e saj e qetë, por e rënduar, tregon koston e tmerrshme psikologjike të mohimit të meritës.
“Gruaja që nuk bëri kurrë asgjë” është, në të vërtetë, personi që bëri gjithçka që ne të tjerët të kishim lirinë për të bërë diçka.
Një qortim që na përket të gjithëve
Skulptura e Zaragozës është më shumë se një vepër arti; është një qortim publik. Ajo na kujton se brenda mureve të shtëpive tona zhvillohet një punë kolosale që shpesh e marrim për të mirëqenë. Është një thirrje për t’i rikthyer dinjitetin rolit të amvisës dhe nënës, duke e parë atë për çfarë është në të vërtetë: themeli i shoqërisë.
Ndoshta prandaj kjo vepër ka bërë jehonë shumë përtej kufijve të Spanjës. Sepse secili prej nesh njeh një “grua që nuk bëri asgjë” — një nënë, një gjyshe, një motër apo bashkëshorten — që në heshtje mban mbi shpinë botën tonë të vogël.
Në këtë skulpturë, më shumë se në çdo deklaratë politike apo statistikë sociologjike, shfaqet e vërteta e tyre e madhe. Një e vërtetë që kemi tentuar ta anashkalojmë: Ato kanë bërë gjithçka. Dhe koha ka ardhur që këtë “gjithçka” ta pranojmë, ta nderojmë dhe ta paguajmë — të paktën me mirënjohje dhe dinjitet.