Përgatiti: Leonard Veizi
Në orën 11:00 të paradites, më 11 nëntor 1918, në fushat e përgjakura të Evropës ra një heshtje që miliona njerëz e kishin pritur për më shumë se katër vjet. Topat pushuan së gjëmuari, mitralozët heshtën dhe ushtarët që kishin kaluar një pjesë të madhe të rinisë në llogore mundën të merrnin frymë pa pritur predhën e radhës. Lufta e Madhe, siç do të quhej më vonë Lufta e Parë Botërore, kishte përfunduar zyrtarisht në frontet e saj. Ishte një nga ato data që historia i fikson jo vetëm për atë që ndodhi, por edhe për atë që la pas.
Armëpushimi ishte nënshkruar disa orë më parë, në orën 05:00 të mëngjesit, në një vagon hekurudhor të vendosur në pyllin e Kompjënit (Compiègne), në Francën veriore. Përfaqësuesit gjermanë kishin pranuar kushtet e paraqitura nga fuqitë aleate. Marrëveshja parashikonte ndërprerjen e luftimeve në orën 11:00, sipas orës franceze. Kështu, data dhe ora e përfundimit të luftimeve do të mbeteshin në kujtesën kolektive si një përkim pothuajse simbolik: dita e 11-të, e muajit të 11-të, në orën e 11-të.
Por ajo orë nuk solli paqe të menjëhershme për Evropën. Ajo shënoi vetëm fundin e luftimeve në një konflikt që kishte rrënuar një kontinent të tërë, kishte shembur perandori, kishte përmbysur dinasti dhe kishte ndryshuar përgjithmonë mënyrën se si bota e kuptonte luftën.
Një atentat që ndezi Evropën
Shkëndija që vuri në lëvizje mekanizmin e konfliktit ndodhi më 28 qershor 1914, në Sarajevë. Arkiduka Franc Ferdinandi, trashëgimtari i fronit austro-hungarez, dhe bashkëshortja e tij, Sofia, u vranë nga Gavrilo Principi, një nacionalist serb i lidhur me qarqet revolucionare jugosllave. Vrasja nuk ishte shkaku i vetëm i Luftës së Parë Botërore, por u bë ngjarja që shpërtheu një krizë të mbushur prej kohësh me rivalitete politike, nacionalizëm, ambicie territoriale dhe gara armatimesh. Evropa ishte ndarë në dy blloqe të mëdha ushtarake, ku aleancat dhe marrëveshjet diplomatike e kishin kthyer një konflikt lokal në një rrezik kontinental. Vjena e konsideroi atentatin një sfidë të drejtpërdrejtë ndaj autoritetit të saj dhe akuzoi Serbinë për përgjegjësi politike. Me mbështetjen e Gjermanisë, Austro-Hungaria i paraqiti Beogradit një ultimatum me kërkesa të rënda. Më 28 korrik 1914, pas përgjigjes serbe që nuk i pranonte të gjitha kushtet, Perandoria Austro-Hungareze i shpalli luftë Serbisë. Ajo që mund të ishte kufizuar në një përplasje ballkanike u shndërrua brenda pak ditësh në një luftë evropiane. Rusia u mobilizua në mbështetje të Serbisë. Gjermania i shpalli luftë Rusisë dhe Francës, ndërsa pushtimi gjerman i Belgjikës neutrale e çoi Britaninë e Madhe në konflikt. Aleancat që ishin krijuar për të garantuar sigurinë u shndërruan në mekanizmin që e zgjeroi luftën.
Nga entuziazmi i fillimit te ferri i llogoreve
Në verën e vitit 1914, shumë evropianë e pritën shpërthimin e luftës me entuziazëm. Në rrugët e Berlinit, Parisit, Vjenës dhe Londrës pati manifestime patriotike. Ushtarët niseshin për në front mes brohoritjeve, ndërsa politikanët dhe shtabet ushtarake parashikonin një konflikt të shkurtër. Shumë besonin se gjithçka do të përfundonte përpara Krishtlindjeve. Realiteti doli krejt ndryshe. Përparimet e shpejta të ushtrive u ndalën dhe frontet u ngurtësuan. Në Frontin Perëndimor, që shtrihej nga Deti i Veriut deri në kufirin zviceran, ushtritë kundërshtare hapën sisteme të gjera llogoresh. Aty nisi një nga format më çnjerëzore të luftimit që kishte njohur deri atëherë historia moderne. Ushtarët jetonin në kanale të mbushura me baltë, ujë, minj dhe kufoma. Kalonin ditë të tëra nën bombardime artilerie, pa e ditur nëse do të mbijetonin deri në mëngjes. Për të pushtuar disa qindra metra tokë, komanda ushtarake urdhëronte sulme frontale që shpesh përfundonin me mijëra të vrarë. Beteja e Verdunit në vitin 1916, një nga përplasjet më të përgjakshme të luftës, u shndërrua në simbol të qëndresës dhe të shkatërrimit pa kufi. Po atë vit, beteja e Somës tregoi edhe një herë se epërsia teknologjike nuk nënkuptonte domosdoshmërisht fitore të shpejtë. Në ditën e parë të ofensivës britanike në Somë, më 1 korrik 1916, ushtria britanike pësoi dhjetëra mijëra humbje, në një nga ditët më të përgjakshme të historisë së saj ushtarake. Lufta kishte ndryshuar edhe natyrën e vet. Mitralozët, artileria e rëndë, tanket e para, avionët luftarakë, nëndetëset dhe armët kimike e kishin kthyer fushëbetejën në një makineri industriale vdekjeje. Gazi helmues, i përdorur në shkallë të gjerë që nga viti 1915, shkaktonte verbim, djegie dhe vdekje të tmerrshme. Nuk ishte më lufta e kalorësisë dhe e përballjeve tradicionale. Ishte lufta e fabrikave, e hekurudhave, e industrisë së rëndë dhe e mobilizimit të miliona njerëzve.
Viti 1917: Amerika hyn në luftë, Rusia largohet
Një nga kthesat vendimtare të konfliktit ndodhi në vitin 1917, kur Shtetet e Bashkuara të Amerikës vendosën të hynin në luftë në krah të Antantës. Deri atëherë, Uashingtoni kishte ruajtur neutralitetin, megjithëse marrëdhëniet me Gjermaninë ishin përkeqësuar ndjeshëm. Shkaku kryesor ishte rifillimi nga Berlini i luftës së pakufizuar me nëndetëse, përmes së cilës anijet gjermane sulmonin edhe anijet tregtare dhe ato të vendeve neutrale. Një tjetër element ishte zbulimi i Telegramit të Cimermanit, përmes të cilit Gjermania i propozonte Meksikës një aleancë kundër Shteteve të Bashkuara. Më 6 prill 1917, Kongresi amerikan shpalli gjendjen e luftës me Gjermaninë. Hyrja amerikane nuk solli një fitore të menjëhershme. Megjithatë, ajo ndryshoi gradualisht raportin e forcave. SHBA kishte burime të mëdha industriale, financiare dhe njerëzore, ndërsa trupat e saj filluan të mbërrinin në Evropë në numër gjithnjë e më të madh. Në të njëjtën kohë, në Lindje po ndodhte një përmbysje historike. Rusia, e rraskapitur nga humbjet ushtarake, kriza ekonomike dhe revolucioni, po largohej nga lufta. Pas Revolucionit të Tetorit të vitit 1917, bolshevikët e Leninit morën pushtetin dhe kërkuan përfundimin e menjëhershëm të konfliktit. Në mars 1918, Rusia sovjetike nënshkroi me Gjermaninë Traktatin e Brest-Litovskut, duke dalë zyrtarisht nga lufta. Gjermania tashmë mund t’i përqendronte forcat e saj në Frontin Perëndimor. Për disa muaj, komanda gjermane shpresoi të arrinte një fitore vendimtare përpara se potenciali amerikan të bëhej i papërballueshëm.
Ofensiva e fundit gjermane dhe shembja e Perandorisë
Në pranverën e vitit 1918, Gjermania nisi një ofensivë të madhe në Frontin Perëndimor. Ishte një përpjekje për të thyer vijat aleate dhe për të arritur një fitore përpara se trupat amerikane të ndryshonin përfundimisht ekuilibrin ushtarak. Fillimisht, gjermanët arritën përparime të rëndësishme. Por ofensiva u konsumua, humbjet u shtuan dhe ushtria nuk arriti të siguronte një fitore përfundimtare. Në verën e vitit 1918, kundërsulmet aleate, me pjesëmarrjen gjithnjë e më të madhe të amerikanëve, e detyruan ushtrinë gjermane të tërhiqej. Beteja e Dytë e Marnës, në korrik dhe gusht 1918, shënoi një pikë kthese. Pas saj, aleatët nisën ofensivën e njëqind ditëve, e cila e shtyu ushtrinë gjermane drejt kufijve të saj.
Ndërkohë, aleatët e Gjermanisë po shembeshin njëri pas tjetrit. Bullgaria nënshkroi armëpushimin më 29 shtator 1918. Perandoria Osmane e pasoi më 30 tetor, ndërsa Austro-Hungaria nënshkroi armëpushimin më 3 nëntor. Perandoria shumëkombëshe e Habsburgëve po shpërbëhej dhe në territoret e saj po lindnin shtete të reja. Edhe brenda Gjermanisë situata ishte bërë e papërballueshme. Bllokada detare aleate kishte shkaktuar mungesa të rënda ushqimore, popullsia ishte lodhur nga lufta dhe pakënaqësia ndaj monarkisë po rritej. Në fillim të nëntorit shpërthyen kryengritjet e marinarëve në Kili, të cilat u përhapën në qytete të tjera dhe u shndërruan në një revolucion. Më 9 nëntor 1918, perandori Vilhelmi II u detyrua të hiqte dorë nga froni. Monarkia gjermane mori fund dhe u shpall republika. Dy ditë më vonë, qeveria e re do të pranonte kushtet e armëpushimit.
Vagon treni në pyllin e Kompjënit
Në mbrëmjen e 7 nëntorit, delegacioni gjerman kishte kaluar vijat e frontit për të mbërritur në zonën e bisedimeve. Ai drejtohej nga politikani Matthias Erzberger, një përfaqësues i Partisë së Qendrës, i cili do të mbante përgjegjësinë e rëndë për nënshkrimin e dokumentit. Nga pala aleate, negociatat drejtoheshin nga marshalli francez Ferdinand Foshi, komandanti suprem i forcave aleate në Frontin Perëndimor. Në takimin e zhvilluar në një vagon hekurudhor, gjermanët kërkuan lehtësime në kushtet e paraqitura, por Foshi nuk pranoi të bënte lëshime thelbësore. Kushtet ishin të rënda. Gjermania duhej të tërhiqte trupat nga territoret e pushtuara në Francë, Belgjikë dhe Luksemburg, të dorëzonte sasi të mëdha armatimi, tanke, avionë, lokomotiva dhe mjete transporti. Flota e saj ushtarake duhej të dorëzohej ose të vihej nën kontrollin e aleatëve. Gjithashtu, parashikohej evakuimi i territoreve në bregun e majtë të Rinit dhe krijimi i një zone të demilitarizuar. Bllokada detare ndaj Gjermanisë do të vazhdonte. Kjo ishte një goditje e rëndë për një vend që po vuante tashmë nga mungesat ushqimore dhe nga kolapsi ekonomik. Në orën 05:00 të mëngjesit të 11 nëntorit, përfaqësuesit gjermanë nënshkruan dokumentin. Marrëveshja parashikonte që pushimi i luftimeve të hynte në fuqi gjashtë orë më vonë.
Ora 11:00 – Heshtja pas 1.567 ditësh lufte
Kur akrepat e orës shënuan 11:00, më 11 nëntor 1918, armët pushuan së qëlluari në Frontin Perëndimor. Pas 1.567 ditësh luftimesh, një nga konfliktet më të përgjakshme të historisë moderne kishte marrë fund. Në qytetet evropiane njerëzit dolën në rrugë. Kambanat e kishave ranë, flamujt u ngritën dhe turmat festuan fundin e luftës. Në Paris, Londër dhe qytete të tjera, gëzimi ishte i jashtëzakonshëm. Por pas festimeve qëndronte një dhimbje e madhe. Miliona familje nuk kishin më kë të prisnin në shtëpi. Madje, deri në çastin kur armëpushimi hyri në fuqi, luftimet vazhduan. Disa komanda ushtarake nuk i ndalën sulmet, ndërsa ushtarë vazhdonin të vriteshin në minutat e fundit të konfliktit. Sipas të dhënave të historisë ushtarake amerikane, vetëm në intervalin ndërmjet nënshkrimit të armëpushimit dhe hyrjes së tij në fuqi pati mbi 3.000 të vrarë dhe më shumë se 8.000 të plagosur. Një ironi e hidhur: njerëz që mund të kishin mbijetuar po të pritej edhe pak, ranë në orët e fundit të një lufte që tashmë ishte vendosur të përfundonte.
Bilanci i një tragjedie botërore
Shifrat e Luftës së Parë Botërore janë tronditëse edhe më shumë se një shekull pas përfundimit të saj. Vlerësohet se mbi 8,5 deri në 9 milionë ushtarë humbën jetën, ndërsa rreth 21 milionë të tjerë u plagosën. Humbjet civile ishin gjithashtu të mëdha, por shifrat ndryshojnë sipas mënyrës së llogaritjes dhe përfshirjes së vdekjeve nga uria, sëmundjet dhe dhuna e luftës. Gjermania, Rusia, Franca, Austro-Hungaria dhe Britania e Madhe pësuan humbje të jashtëzakonshme njerëzore. Në shumë qytete e fshatra evropiane, breza të tërë burrash mungonin. Fusha të tëra ishin kthyer në varreza, ndërsa miliona njerëz mbetën me gjymtime fizike dhe trauma psikologjike. Përmasat e shkatërrimit nuk kufizoheshin vetëm në Evropë. Lufta kishte përfshirë Lindjen e Mesme, Afrikën, detet dhe kolonitë e fuqive ndërluftuese. Perandoria Osmane kishte humbur kontrollin mbi pjesën më të madhe të zotërimeve të saj arabe. Në shumë territore, lufta kishte krijuar konflikte të reja, kufij të diskutueshëm dhe rivalitete që do të vazhdonin për dekada. Një tragjedi tjetër, pandemia e gripit spanjoll e viteve 1918–1920, e përkeqësoi gjendjen e një bote të rraskapitur. Lëvizja masive e ushtarëve dhe kushtet e vështira të jetesës ndihmuan përhapjen e sëmundjes, e cila shkaktoi dhjetëra miliona viktima në mbarë botën.
Versaja – Paqja që mbolli farën e luftës së ardhshme
Më 11 nëntor 1918 përfunduan luftimet, por paqja politike dhe juridike ende nuk ishte vendosur. Për këtë do të duheshin muaj të tërë negociatash, të cilat do të zhvilloheshin në Konferencën e Paqes në Paris, të hapur në janar 1919. Më 28 qershor 1919, pikërisht pesë vjet pas atentatit të Sarajevës, në Pallatin e Versajës u nënshkrua traktati i paqes ndërmjet Gjermanisë dhe fuqive aleate. Ishte një akt me pasoja të jashtëzakonshme për të ardhmen e Evropës. Gjermania u shpall përgjegjëse për dëmet e shkaktuara nga lufta dhe u detyrua të pranonte reparacione të rënda financiare. Humbiste Alsasën dhe Lorenën në favor të Francës, territore të tjera në favor të shteteve fqinje, si dhe të gjitha kolonitë e saj jashtë Evropës. Ushtria gjermane kufizohej në 100 mijë ushtarë, ndërsa i ndalohej të zotëronte aviacion ushtarak dhe të mbante një flotë të fuqishme luftarake. Presidenti amerikan Udrou Uillson kishte paraqitur një projekt paqeje të mbështetur në katërmbëdhjetë pika, ku përfshiheshin vetëvendosja e popujve, diplomacia e hapur dhe krijimi i një organizate ndërkombëtare për ruajtjen e paqes. Kjo ide u konkretizua me krijimin e Lidhjes së Kombeve. Megjithatë, kompromiset ndërmjet fituesve, veçanërisht kërkesat franceze për dobësimin e Gjermanisë, e larguan traktatin nga fryma fillestare e projektit amerikan. Për gjermanët, Versaja u perceptua si një poshtërim kombëtar. Pakënaqësia u shndërrua në një faktor destabilizues për Republikën e Vajmarit, e cila do të përballej me kriza politike, ekonomike dhe sociale. Propaganda nacionaliste e përdori traktatin si një armë kundër demokracisë, ndërsa Adolf Hitleri dhe nazistët do ta shfrytëzonin këtë pakënaqësi për të fituar mbështetje. Traktati i Versajës nuk ishte shkaku i vetëm i Luftës së Dytë Botërore, por krijoi një pjesë të kushteve politike dhe psikologjike që ndihmuan në përgatitjen e saj.
Një luftë që nuk i dha fund luftërave
Lufta e Parë Botërore shkatërroi katër perandori të mëdha: atë gjermane, austro-hungareze, ruse dhe osmane. Në hartën politike të Evropës u shfaqën shtete të reja, ndërsa kufijtë u rishkruan sipas interesave të fituesve dhe parimeve të vetëvendosjes, jo gjithmonë në përputhje me realitetet etnike e historike. Në Ballkan, ndryshimet ishin veçanërisht të rëndësishme. U krijua Mbretëria e Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, më vonë e njohur si Jugosllavi. Shqipëria, e cila gjatë luftës ishte kthyer në një hapësirë pushtimesh dhe përplasjesh ndërmjet ushtrive të huaja, duhej të mbronte ekzistencën e saj shtetërore në një Evropë ku kufijtë po përcaktoheshin sërish. Lufta e Madhe kishte ndryshuar edhe shoqërinë. Gratë kishin zënë vendet e burrave në fabrika, transport dhe shërbime, duke marrë përgjegjësi që deri atëherë konsideroheshin kryesisht mashkullore. Në shumë vende, kjo përvojë do të ndikonte në zgjerimin e të drejtave politike dhe shoqërore të grave. Ndërkohë, në art dhe letërsi, përvoja e frontit prodhoi një brez të zhgënjyerish. Shkrimtarë si Erich Maria Remarque, me romanin Asgjë e re nga Fronti i Perëndimit, do të përshkruanin më vonë absurditetin e një lufte ku breza të rinj u dërguan drejt vdekjes në emër të atdheut, lavdisë dhe strategjive të gjeneralëve. Lufta e Parë Botërore u quajt shpesh «lufta që do t’u jepte fund të gjitha luftërave». Por historia do të provonte se ky ishte një iluzion. Njëzet e një vjet pas nënshkrimit të armëpushimit të Kompjënit, më 1 shtator 1939, Gjermania naziste sulmoi Poloninë. Nisi Lufta e Dytë Botërore, edhe më shkatërrimtare se e para. Më 11 nëntor 1918, në orën 11:00, armët heshtën. Por urrejtjet, rivalitetet, ambiciet territoriale dhe konfliktet e pazgjidhura mbetën gjallë. Evropa kishte festuar fundin e një katastrofe, pa e kuptuar se një pjesë e shkaqeve të katastrofës së ardhshme ishte tashmë e pranishme në marrëveshjet e paqes. Armëpushimi i Kompjënit i dha fund gjëmimit të topave, por nuk arriti t’i jepte fund historisë së luftërave.