Nga Leonard Veizi
Në dimrin e ashpër të vitit 1914, Shqipëria ishte ende më shumë një ide sesa një shtet i konsoliduar. Ajo ekzistonte në letra, në protokolle diplomatike dhe në hartat e improvizuara të kancelarive evropiane, por jo ende në jetën e përditshme të qytetarëve të saj. Flamuri i ngritur në Vlorë më 28 Nëntor 1912 kishte ndezur një shpresë të fuqishme kombëtare, por nuk kishte arritur të shuante rreziqet që e rrethonin vendin nga të gjitha anët. Entuziazmi i pavarësisë u përplas shpejt me realitetin brutal të një shteti pa kufij të sigurt, pa ushtri, pa financa dhe pa një administratë funksionale…
…Pas festës së flamurit erdhi ankthi. Shqipëria e re u zgjua në një botë armiqësore, ku fqinjët e saj e shihnin si një rast të hapur për copëtim, ndërsa Fuqitë e Mëdha e trajtonin më shumë si një eksperiment diplomatik sesa si një komb me të drejtë për të jetuar. Kufijtë ishin ende në diskutim, fatet e krahinave shqiptare vareshin nga firmat e diplomatëve të huaj dhe çdo telegram nga Londra, Vjena apo Roma mund të ndryshonte rrjedhën e historisë.
Brenda vendit, panorama nuk ishte më pak e errët. Varfëria, uria dhe mungesa e rendit e bënin jetën të pasigurt. Qytetet dhe fshatrat jetonin në pasiguri të përhershme, ndërsa shteti i sapolindur përpiqej të mbijetonte mes mungesës së mjeteve dhe përçarjeve të brendshme. Institucionet ishin të brishta, autoriteti i qeverisë i kufizuar dhe besimi i popullit i lëkundur nga premtimet e parealizuara dhe nga presioni i pandërprerë i jashtëm.
Në këtë klimë pasigurie dhe frike, fati i Shqipërisë varej më shumë nga tryezat diplomatike evropiane sesa nga vullneti i vet shqiptarëve. Çështja shqiptare nuk vendosej në Vlorë, Shkodër apo Janinë, por në sallonet e Londrës dhe kryeqyteteve të tjera, ku interesat gjeopolitike peshoheshin më shumë se aspiratat e një kombi të vogël ballkanik.
Periudha midis Shpalljes së Pavarësisë dhe janarit 1914 ishte, në thelb, një vrapim i ethshëm kundër kohës. Ishte një luftë e heshtur kundër urisë, kaosit administrativ dhe komploteve ballkanike; një përpjekje e përditshme për të mbajtur gjallë një shtet që rrezikonte të shuhej para se të merrte frymën e parë. Çdo ditë ishte një provë mbijetese dhe çdo vendim politik mbante peshën e fatit kombëtar. Në këtë udhëkryq historik, Shqipëria jetonte me ndjesinë se e nesërmja mund të mos vinte kurrë.
Në “darën” e Fuqive të Mëdha dhe të fqinjëve
Qeveria e Vlorës, e udhëhequr nga Ismail Qemali, funksiononte në kushte pothuajse mbinjerëzore. Pa ushtri të rregullt, pa financa dhe pa administratë të konsoliduar, ajo përpiqej të mbante gjallë një shtet që ende nuk kishte mësuar të ecë.
Ndërkohë, Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1913) mori një vendim që do të mbetej plagë historike: Shqipëria u njoh si shtet i pavarur, por u la “gjysmake”. Kosova, Çamëria dhe vise të tjera shqiptare iu shkëputën trungut kombëtar. Ky vendim nuk ishte vetëm një amputim territorial, por edhe një tronditje morale që dobësoi autoritetin e Qeverisë së Vlorës dhe ushqeu kundërshtitë e brendshme ndaj “Plakut të Vlorës”.
Presioni i dyfishtë
Dorëheqja e Ismail Qemalit nuk ishte akt i papritur dhe as rezultat lodhjeje personale. Ajo erdhi si pasojë e një presioni të dyfishtë, të brendshëm dhe të jashtëm.
Nga njëra anë, Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit (KNK), përfaqësues i Fuqive të Mëdha, kishte marrë praktikisht në dorë frenat e shtetit shqiptar. Për ta, qeveria e Vlorës ishte tashmë një pengesë për realizimin e projektit të tyre: vendosjen e një principate dhe ardhjen e Princ Vidit në krye të Shqipërisë.
Nga ana tjetër, brenda vendit po rritej rreziku i përçarjes. Esad Pashë Toptani kishte krijuar një qeveri paralele në Durrës, të ashtuquajturën “Pleqësia e Shqipërisë së Mesme”, duke e futur vendin në një qorrsokak politik që kërcënonte të shndërrohej në konflikt të hapur vëllavrasës.
Sakrifica për unitetin
Në këtë udhëkryq historik, më 22 janar 1914, Ismail Qemali mori vendimin më të rëndë të jetës së tij politike: ai dha dorëheqjen dhe ia dorëzoi pushtetin Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit.
Ky nuk ishte një akt dorëzimi, por një sakrificë e ndërgjegjshme politike. Mesazhi i tij i pashkruar ishte i qartë: “Po largohem që Shqipëria të mos copëtohet nga brenda; po hap rrugën e unitetit, edhe nëse kjo rrugë kalon pa mua.”
Ishte një largim për të shpëtuar shtetin nga vetvetja.
Largimi me dhimbje dhe misioni në mërgim
Pas dorëheqjes, Ismail Qemali u largua nga Shqipëria drejt Evropës. Edhe në mërgim, ai nuk hoqi dorë nga misioni i tij. U kthye në diplomatin e përhershëm të çështjes shqiptare, duke lobuar në kancelaritë evropiane për njohjen dhe mbrojtjen e atij shteti që kishte lindur në Vlorë.
Deri në frymën e fundit, ai mbeti i lidhur me fatin e Shqipërisë, duke ndjekur zhvillimet dhe duke përgatitur pjesëmarrjen në Konferencën e Paqes në Paris.
Një mësim për sot
Dorëheqja e Ismail Qemalit mbetet një nga aktet më të pastra të etikës politike shqiptare. Ai e kuptoi se, kur pushteti personal rrezikon interesin kombëtar, largimi nuk është dobësi, por madhështi.
I zhgënjyer nga vendimet e Fuqive të Mëdha, ai nuk zgjodhi anarkinë, as përplasjen, por rrugën institucionale, duke lënë pas një shembull që rrallë është ndjekur në historinë politike shqiptare.
Fundi i një jete, jo i një ideali
Ismail Qemali vdiq në Peruxhia të Italisë më 1919, në rrethana që ende mbeten të paqarta, teksa po përgatitej të udhëtonte drejt Parisit. Ai vdiq pa pasuri materiale, duke dëshmuar se pasuria e tij e vetme kishte qenë Shqipëria.
Trupi i tij u kthye dhe u varros në Vlorë, ku populli e priti si themeluesin e shtetit – si njeriun që nuk e braktisi anijen në mes të stuhisë, por e la timonin vetëm pasi i kishte dhënë një drejtim.