Përgatiti: Leonard Veizi
Mars 1878. Në një periferi të Stambollit, në fshatin e qetë të Shën Stefanit, firmoset një traktat që do të trondiste gjithë Ballkanin. Lufta ruso-turke e viteve 1877–1878 kishte përfunduar me fitoren e Rusisë, dhe në tryezën e paqes u ulën dy perandori: Shën-Stefani, ku u nënshkrua marrëveshja mes Perandoria Ruse dhe Perandoria Osmane.
Traktati i Shën-Stefanit parashikonte një rikonfigurim rrënjësor të hartës politike të Ballkanit. Fituesja, Rusia, imponoi krijimin e një Bullgarie të madhe autonome, e cila shtrihej nga Danubi deri në Egje dhe përfshinte territore të gjera në Maqedoni dhe Traki. Kjo “Bullgari e Madhe” do të ishte, në praktikë, një shtet nën ndikimin rus, duke i hapur Shën Petersburgut rrugë drejt Mesdheut dhe ngushticave strategjike.
Por pikërisht këtu nisi kriza.
Frika nga hija ruse
Zgjerimi i ndikimit rus në Ballkan alarmoi fuqitë e tjera evropiane. Anglia dhe Austro-Hungaria e panë traktatin si një kërcënim të drejtpërdrejtë ndaj ekuilibrit të forcave në kontinent. Një Bullgari e madhe nën patronazhin rus do të ndryshonte raportet gjeopolitike dhe do të dobësonte pozitat e tyre në rajon.
Presioni diplomatik ishte i menjëhershëm. U vendos që Traktati i Shën-Stefanit të mos mbetej forma përfundimtare e paqes. Çështja duhej rishikuar në një forum më të gjerë ndërkombëtar.
Kështu, më 13 qershor 1878, u mblodh në kryeqytetin prusian Kongresi i Berlinit. Nën drejtimin e kancelarit gjerman Otto von Bismarck, Fuqitë e Mëdha u ulën për të riparë hartën e Ballkanit.
Shqipëria – “shprehje gjeografike”?
Në tryezën e Berlinit u diskutuan kufijtë e Bullgarisë, pavarësia e Serbisë, Malit të Zi dhe Rumanisë, si dhe riorganizimi i territoreve osmane në Evropë. Por një çështje e madhe, ajo shqiptare, mbeti jashtë vëmendjes reale diplomatike.
Shumë nga trojet që Traktati i Shën-Stefanit ia hiqte Perandorisë Osmane – sidomos në veri dhe në lindje – ishin të banuara nga shqiptarë. Megjithatë, zëri i tyre nuk ishte përfaqësuar në asnjë tryezë vendimmarrëse.
Në prag të Kongresit, rreth 300 përfaqësues nga të gjitha krahinat shqiptare u mblodhën në qytetin e Prizrenit dhe themeluan Lidhja e Prizrenit. Ishte hera e parë që elita politike dhe ushtarake shqiptare përpiqej të dilte me një platformë të përbashkët kombëtare për mbrojtjen e trojeve.
Synimi fillestar ishte ruajtja e integritetit territorial të vilajeteve shqiptare brenda Perandorisë Osmane, me një autonomi administrative që do të garantonte unitetin etnik. Por Kongresi i Berlinit i shpërfilli kërkesat shqiptare. Madje, kancelari Bismarck është cituar të ketë thënë se “Shqipëria është vetëm një shprehje gjeografike”, një deklaratë që simbolizon qasjen përçmuese të diplomacisë së kohës ndaj aspiratave kombëtare shqiptare.
Nga diplomacia te pushka
Vendimet e Berlinit reduktuan ndjeshëm territorin e Bullgarisë së parashikuar në Shën-Stefan, por njëkohësisht njohën zgjerime territoriale për Serbinë dhe Malin e Zi në dëm të trojeve shqiptare. Kjo ndezi zemërim dhe rezistencë.
Lidhja e Prizrenit kaloi nga faza diplomatike në atë të armatosur. Formacionet e saj organizuan mbrojtjen e Plavës, Gucisë, Ulqinit dhe zonave të tjera të kërcënuara nga aneksimi. Për disa vite, Lidhja funksionoi si një qeveri de facto në disa treva, duke ngritur administratë, mbledhur taksa dhe organizuar mbrojtjen.
Por Porta e Lartë, e cila fillimisht e kishte toleruar Lidhjen si një instrument presioni ndaj Fuqive të Mëdha, e pa me shqetësim radikalizimin e saj dhe kërkesat për autonomi të plotë. Në vitin 1881, trupat osmane ndërhynë ushtarakisht dhe e shtypën me forcë lëvizjen. Udhëheqësit u arrestuan, u internuan ose u ekzekutuan.
Një fitore e përkohshme, një farë e përhershme
Shkëputja e Bullgarisë nga sundimi osman ishte një hap i madh në procesin e shpërbërjes së Perandorisë Osmane në Ballkan. Por për shqiptarët, viti 1878 shënoi diçka tjetër: zgjimin e ndërgjegjes politike kombëtare në një formë të organizuar.
Edhe pse Lidhja e Prizrenit u shtyp, ajo la pas një trashëgimi të fortë politike dhe simbolike. Ajo tregoi se shqiptarët nuk ishin thjesht një “shprehje gjeografike”, por një komunitet me vullnet politik dhe me gatishmëri për të mbrojtur territorin dhe identitetin e vet.
Ngjarjet e vitit 1878 nuk ishin thjesht një episod diplomatik mes perandorive. Ato ishin preludi i një epoke të re në Ballkan – epoka e nacionalizmave – ku kufijtë nuk do të përcaktoheshin më vetëm në tavolinat e kancelarive, por edhe në fushat e betejës.