Më 17 janar 1977, Shtetet e Bashkuara të Amerikës shënuan një kthesë të fortë juridike dhe morale: pas gati dhjetë vitesh ndërprerje de facto, dënimi kapital u vu sërish në zbatim. Në burgun shtetëror të Utah-ut, Gary Mark Gilmore, i dënuar për dy vrasje brutale, u ekzekutua nga një skuadër pushkatimi. Ai u bë personi i parë i ekzekutuar në SHBA që nga viti 1967 dhe simboli i rikthimit të një prej formave më të debatueshme të ndëshkimit penal në botën perëndimore.
Një dekadë pezullimi
Në fund të viteve 1960 dhe fillim të viteve 1970, dënimi me vdekje në SHBA ishte futur në një krizë të thellë kushtetuese. Në vitin 1972, Gjykata e Lartë, në çështjen historike Furman v. Georgia, vendosi se mënyra se si zbatohej dënimi kapital ishte arbitrare dhe diskriminuese, duke e bërë atë në praktikë të papajtueshëm me Amendamentin e Tetë të Kushtetutës, i cili ndalon “ndëshkimin mizor dhe të pazakontë”. Vendimi nuk e shpalli dënimin me vdekje si tërësisht antikushtetues, por e bllokoi zbatimin e tij në të gjithë vendin.
Si pasojë, për gati një dekadë nuk pati ekzekutime në SHBA. Shtetet federale rishikuan ligjet e tyre penale, duke kërkuar mënyra për ta strukturuar dënimin kapital me kritere më të qarta dhe procedura më të kontrolluara.
Në vitin 1976, Gjykata e Lartë ndryshoi kurs. Në disa vendime kyçe, përfshirë Gregg v. Georgia, ajo vendosi se dënimi me vdekje mund të ishte kushtetues, për aq kohë sa procedurat ligjore garantonin një proces të drejtë dhe shmangnin arbitraritetin. Kjo i hapi rrugën rifillimit të ekzekutimeve.
Gary Gilmore: krimi dhe refuzimi i apelimit
Gary Gilmore ishte një recidivist me një histori të gjatë kriminale. Në vitin 1976, ai vrau dy burra në Utah gjatë grabitjeve të ndara. U arrestua shpejt dhe u dënua me vdekje. Ajo që e bëri rastin e tij unik dhe tronditës ishte vendimi i vetë Gilmore-it për të mos apeluar dënimin.
Në një sistem ku të dënuarit me vdekje zakonisht shfrytëzojnë çdo rrugë ligjore për të shtyrë ose shmangur ekzekutimin, Gilmore kërkoi me këmbëngulje që dënimi të zbatohej sa më shpejt. “Le ta bëjmë,” thuhet se deklaroi ai, duke refuzuar çdo përpjekje të avokatëve dhe aktivistëve për të ndalur procesin.
Zgjedhja e metodës së ekzekutimit ishte po aq simbolike: skuadra e pushkatimit, një metodë e rrallë edhe për standardet amerikane, por ende e parashikuar nga ligji i Utah-ut në atë kohë. Ekzekutimi u krye në mëngjesin e 17 janarit 1977 dhe u pasqyrua gjerësisht nga media, duke ndezur menjëherë një debat të ri kombëtar.
Një debat që vazhdon
Rasti Gilmore shënoi praktikisht fillimin e një epoke të re të dënimit kapital në SHBA. Në vitet që pasuan, dhjetëra shtete rivendosën dënimin me vdekje në legjislacionin e tyre penal, ndërsa ekzekutimet u bënë sërish pjesë e realitetit amerikan.
Megjithatë, polemikat nuk u shuan kurrë. Mbështetësit e dënimit kapital e shohin atë si mjet ndëshkimi për krimet më të rënda dhe si formë drejtësie për viktimat. Kundërshtarët theksojnë rrezikun e dënimeve të gabuara, diskriminimin racor dhe social, si dhe faktin se shteti merr përsipër aktin e pakthyeshëm të marrjes së jetës.
Sot, Shtetet e Bashkuara mbeten i vetmi vend i zhvilluar perëndimor që e zbaton rregullisht dënimin me vdekje, megjithëse numri i shteteve që e përdorin atë realisht ka rënë dhe shumë ekzekutime janë pezulluar ose zëvendësuar me moratoriume. Dënimi kapital mbetet ligjërisht i parashikuar në një pjesë të shteteve federale, si edhe në nivel federal dhe ushtarak.
Ekzekutimi i Gary Gilmore nuk ishte thjesht fundi i jetës së një krimineli të dënuar; ai shënoi rifillimin e një kapitulli të errët dhe të debatueshëm të drejtësisë amerikane – një kapitull që, pothuaj gjysmë shekulli më vonë, vazhdon të ndajë shoqërinë amerikane dhe të ngrejë pyetje të thella mbi drejtësinë, moralin dhe fuqinë e shtetit.
Përgatiti: L.Veizi