Më 24 mars 1944, Roma e pushtuar nga nazistët u bë skena e një prej krimeve më të rënda të Luftës së Dytë Botërore në Itali. Në guroret e braktisura të njohura si Fosse Ardeatine, trupat gjermane ekzekutuan në mënyrë sistematike 335 civilë italianë – burra të pafajshëm, të marrë nga burgjet, rrugët dhe listat e përgatitura me nxitim.
Masakra nuk ishte një akt spontan. Ishte një operacion i planifikuar, i ftohtë dhe i organizuar deri në detaje.
Një ditë më parë, më 23 mars, në Via Rasella, në zemër të Romës, partizanët italianë kishin ndërmarrë një sulm kundër një kolone të Regjimentit të Policisë SS “Bozen”. Shpërthimi vrau 33 ushtarë gjermanë dhe plagosi dhjetëra të tjerë. Përgjigjja naziste erdhi menjëherë dhe me një brutalitet të përllogaritur: për çdo ushtar të vrarë, do të pushkatoheshin dhjetë italianë.
Lista e viktimave u përpilua në mënyrë të nxituar nga autoritetet gjermane të pushtimit, me ndihmën e bashkëpunëtorëve fashistë italianë. Midis të përzgjedhurve kishte të burgosur politikë, hebrenj, të dyshuar për lidhje me rezistencën, por edhe qytetarë të zakonshëm që nuk kishin asnjë lidhje me sulmin.
Në pasditen e 24 marsit, viktimat u transportuan me kamionë drejt guroreve Ardeatine, në periferi të Romës. Aty, në errësirën e galerive nëntokësore, ata u detyruan të hynin në grupe të vogla. Ekzekutimi u krye me një metodë të heshtur dhe makabre: një plumb pas koke, për të kursyer municionin dhe për të shmangur zhurmën.
Trupat u lanë aty ku ranë. Në fund, hyrjet e galerive u hodhën në erë me eksploziv për të fshehur krimin dhe për të varrosur viktimat nën rrënoja.
Ironia tragjike ishte se numri i të vrarëve nuk ishte 330, siç kërkonte urdhri fillestar i hakmarrjes, por 335. Pesë jetë të tjera u morën “gabimisht”, pa asnjë korrigjim, pa asnjë mëshirë.
Masakra e Ardeatine u bë simbol i terrorit nazist dhe i politikës së ndëshkimit kolektiv. Ajo tregoi qartë se pushtimi nuk njihte kufij moralë dhe se jeta e civilëve ishte e pavlerë përballë logjikës së frikës dhe represionit.
Pas luftës, disa nga përgjegjësit u gjykuan, por kujtesa e kësaj ngjarjeje mbeti e gdhendur thellë në ndërgjegjen italiane. Sot, Fosse Ardeatine janë një vend kujtese, ku heshtja flet më fort se çdo dëshmi.
Sepse ajo që ndodhi më 24 mars 1944 nuk ishte thjesht një masakër. Ishte një mesazh: se terrori mund të përdoret si ligj, dhe hakmarrja si politikë. Dhe pikërisht për këtë, ajo mbetet një nga plagët më të errëta të historisë evropiane.
Përgatiti: L.Veizi