Më 28 shkurt 1953, në një laborator të heshtur të University of Cambridge, dy shkencëtarë të rinj – James D. Watson dhe Francis H. C. Crick – arritën në një përfundim që do të ndryshonte përgjithmonë historinë e shkencës. Ata kishin zbuluar strukturën e molekulës së ADN-së, kodin themelor të jetës.
Thuhet se Crick, i entuziazmuar, hyri në pub-in “The Eagle” pranë universitetit dhe deklaroi se ata kishin zbuluar “sekretin e jetës”. Nuk ishte një ekzagjerim.
Nga një substancë e panjohur te çelësi i trashëgimisë
ADN-ja – acidi dezoksiribonukleik – ishte izoluar për herë të parë në vitin 1869 nga kimisti zviceran Friedrich Miescher. Por për dekada me radhë ajo mbeti një molekulë misterioze, pa një rol të qartë biologjik. Shumë shkencëtarë besonin se proteinat, shumë më komplekse, ishin bartëset e informacionit gjenetik.
Vetëm në vitin 1944, përmes eksperimenteve të Oswald Avery dhe kolegëve të tij, u provua se ADN-ja ishte materiali që mbante informacionin trashëgues. Megjithatë, pyetja thelbësore mbetej: si ishte e ndërtuar kjo molekulë dhe si arrinte të ruante e kopjonte informacionin?
Gara shkencore e fillimviteve ’50
Fillimi i viteve 1950 u shndërrua në një garë të ethshme shkencore. Laboratorë në Shtetet e Bashkuara dhe Britaninë e Madhe punonin paralelisht për të zbuluar arkitekturën e ADN-së.
Në SHBA, kimisti i famshëm Linus Pauling, fitues i dyfishtë i Çmimit Nobel, propozoi në fillim të vitit 1953 një model me tre spirale. Por modeli i tij ishte i gabuar. Ky gabim u bë një nxitje vendimtare për Watson dhe Crick, të cilët përdorën metoda modelimi molekular – duke ndërtuar struktura fizike me tela dhe pllaka metalike – për të testuar hipotezat e tyre.
Vendimtare në këtë histori ishin edhe të dhënat e difraksionit me rreze X, të marra nga Rosalind Franklin dhe Maurice Wilkins në King’s College London. Fotografia e famshme “Photo 51” tregonte qartë një model spiral – një provë thelbësore për strukturën helikoidale.
Spirale e dyfishtë – një elegancë matematikore
Modeli i propozuar nga Watson dhe Crick përbëhej nga dy fije të gjata që rrotulloheshin rreth njëra-tjetrës në formën e një spiraleje të dyfishtë. Çdo fije përbëhej nga një skelet sheqer-fosfat, ndërsa në brendësi lidheshin çiftet e bazave azotike:
-
Adenina (A) lidhej gjithmonë me Timinen (T)
-
Guanina (G) lidhej gjithmonë me Citozinën (C)
Kjo lidhje komplementare ishte çelësi i misterit. Ajo shpjegonte jo vetëm strukturën, por edhe mekanizmin e riprodhimit të ADN-së: kur spirala ndahej në dy fije, secila shërbente si model për ndërtimin e një fijeje të re. Kështu informacioni gjenetik kopjohej me saktësi.
Ishte një zgjidhje e thjeshtë, elegante dhe gjeniale.
Botimi që ndryshoi botën
Më 25 prill 1953, revista shkencore Nature botoi artikullin e tyre historik. Në fund të tij, autorët shkruanin me një modesti të habitshme:
“Nuk na ka shpëtuar vëmendjes se çifti specifik i bazave që kemi postuluar sugjeron menjëherë një mekanizëm të mundshëm kopjimi për materialin gjenetik.”
Në fakt, ata sapo kishin hapur epokën e biologjisë molekulare.
Pasojat – nga laboratorët te jeta e përditshme
Zbulimi i strukturës së ADN-së revolucionarizoi biologjinë, mjekësinë dhe teknologjinë. Ndër zhvillimet që pasuan drejtpërdrejt ishin:
-
diagnostikimi para lindjes i sëmundjeve gjenetike;
-
identifikimi i individëve përmes analizës së ADN-së në mjekësinë ligjore;
-
krijimi i organizmave të modifikuar gjenetikisht në bujqësi;
-
zhvillimi i terapive gjenike;
-
kërkimi mbi viruset si HIV/AIDS dhe mekanizmat e tyre molekularë;
-
hartëzimi i gjenomit njerëzor në fund të shekullit XX.
Në vitin 1962, Watson, Crick dhe Maurice Wilkins u nderuan me Çmimin Nobel në Fiziologji ose Mjekësi. Rosalind Franklin, e cila kishte ndërruar jetë në vitin 1958, nuk u përfshi, pasi Nobeli nuk jepet pas vdekjes – një fakt që vazhdon të ngjallë debat historik dhe etik.
Një revolucion i heshtur
28 shkurti 1953 nuk u shënua me parada apo me shpallje publike. Ishte një ditë e zakonshme dimri në Kembrixh. Por në atë laborator të qetë, njerëzimi fitoi një pasqyrë të re për veten.
Spiralja e dyfishtë nuk ishte thjesht një model kimik. Ajo ishte alfabeti me të cilin shkruhet jeta – nga ngjyra e syve te predispozita për sëmundje, nga evolucioni i specieve te identiteti i individit.
Që nga ajo ditë, biologjia nuk ishte më një shkencë përshkruese. Ajo u bë një shkencë e kodit. Dhe kodi kishte formën e një spiraleje të dyfishtë.
Përgatiti: L.Veizi