Përgatiti: Leonard Veizi
Më 29 janar 1980, në kulmin e një prej krizave më të rënda diplomatike të shekullit XX, gjashtë shtetas amerikanë arritën të largoheshin fshehurazi nga Irani revolucionar, duke i shpëtuar një fati të pasigurt falë një operacioni të rrallë inteligjence dhe ndihmës vendimtare të Kanadasë. Ngjarja, e njohur më vonë si “Canadian Caper”, do të mbetej për dekada e mbuluar nga heshtja, për t’u shndërruar më pas në temën e filmit të njohur “Argo”, prodhuar në vitin 2012.
Revolucioni iranian dhe kriza e ambasadës
Në nëntor të vitit 1979, pas rrëzimit të Shahut dhe ardhjes në pushtet të regjimit islamik të Ajatollah Ruhollah Khomeinit, studentë revolucionarë pushtuan ambasadën e Shteteve të Bashkuara në Teheran. Pesëdhjetë e dy diplomatë dhe punonjës amerikanë u morën peng, duke nisur një krizë që do të zgjaste 444 ditë dhe do të trondiste politikën amerikane dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.
Në kaosin e orëve të para të sulmit, gjashtë diplomatë amerikanë arritën të largoheshin nga godina e ambasadës dhe të zhdukeshin në qytet. Zbulimi i tyre nga autoritetet revolucionare do të kishte qenë fatal.
Streha kanadeze dhe një plan i pamundur
Diplomatët e arratisur gjetën strehë falë guximit të ambasadorit kanadez në Teheran, Ken Tejlor, dhe stafit të tij, të cilët i fshehën në rezidencat diplomatike kanadeze për disa muaj. Kanadaja jo vetëm që u ofroi mbrojtje, por edhe u përfshi drejtpërdrejt në planifikimin e arratisjes.
Me kalimin e kohës, presioni u shtua. Çdo ditë që kalonte rreziku i zbulimit rritej. Në këtë pikë hyri në lojë Agjencia Qendrore e Inteligjencës amerikane (CIA), e cila, përmes një plani sa të guximshëm aq edhe absurd në pamje të parë, vendosi të nxirrte gjashtë amerikanët nga Irani duke i paraqitur si ekip filmik kanadez, që po kërkonte vende xhirimi për një film fantastiko-shkencor me titullin “Argo”.
29 janar 1980, dita e arratisjes
Më 29 janar 1980, të pajisur me pasaporta kanadeze, dokumente të rreme dhe një histori të përgatitur me imtësi, gjashtë amerikanët u nisën drejt aeroportit të Teheranit. Çdo kontroll, çdo pyetje dhe çdo vonesë mund të kishte çuar në zbulimin e mashtrimit.
Operacioni përfundoi me sukses: avioni u ngrit nga Teherani dhe u drejtua për në Zyrih. Vetëm pasi u larguan nga hapësira ajrore iraniane, u kuptua se misioni kishte funksionuar. Një nga operacionet më të guximshme të Luftës së Ftohtë kishte përfunduar pa asnjë të shtënë.
Heshtje zyrtare dhe zbardhje e vonuar
Për vite me radhë, roli i Kanadasë dhe i CIA-s u mbajt sekret për arsye diplomatike dhe sigurie. Vetëm në fund të viteve ’90, detajet e plota të operacionit u deklasifikuan, duke nxjerrë në pah dimensionin e vërtetë të kësaj ngjarjeje dhe rolin kyç të diplomacisë kanadeze.
Ambasadori Ken Tejlor u nderua më pas si hero kombëtar në Kanada, ndërsa operacioni u studiua në akademitë e inteligjencës si shembull i kreativitetit ekstrem në situata krize.
Nga historia në kinematografi, “Argo”
Ngjarja u bë e njohur për publikun e gjerë me filmin “Argo”, me regji të Ben Aflek dhe me Xhorxh Klun si producent dhe aktor. Filmi, i vlerësuar me çmimin Oscar për filmin më të mirë, solli në ekran tensionin, absurditetin dhe rrezikun e një operacioni që dukej i pamundur.
Edhe pse filmi merr disa liri artistike, thelbi historik mbetet i saktë: shpëtimi i gjashtë amerikanëve ishte rezultat i një bashkëpunimi të jashtëzakonshëm mes shërbimeve sekrete dhe diplomacisë, në një moment kur çdo gabim mund të kishte pasoja tragjike.
Një datë që simbolizon guximin diplomatik
29 janari 1980 nuk është thjesht një episod i fshehtë i Luftës së Ftohtë. Ai përfaqëson një çast ku zgjuarsia, solidariteti ndërkombëtar dhe guximi personal triumfuan mbi frikën dhe kaosin. Një histori reale që, për një kohë të gjatë, dukej më e pabesueshme se vetë kinemaja – derisa u tregua.