Më 4 mars 1954, në kulmin e etheve të Lufta e Ftohtë, Sekretari amerikan i Shtetit John Foster Dulles doli para Konferencës së X-të Ndër-Amerikane me një mesazh të qartë dhe pa ekuivok: “komunizmi ndërkombëtar” po shtrinte tentakulat në hemisferën perëndimore dhe duhej ndalur me veprime konkrete.
Fjalimi i tij nuk ishte thjesht retorikë diplomatike. Ai përbënte një sinjal politik për Uashingtonin dhe për qeveritë e Amerikës Latine se toleranca ndaj lëvizjeve të majta do të konsiderohej si rrezik për sigurinë kontinentale. Në sfond qëndronte rasti i Guatemalas, ku qeveria e presidentit Jacobo Árbenz kishte ndërmarrë reforma agrare dhe masa që prekën interesat e korporatave amerikane, veçanërisht të United Fruit Company. Në Uashington, këto politika u interpretuan si shenjë e rënies nën ndikimin sovjetik.
Rezoluta kundër “komunizmit ndërkombëtar”
Fjalimi i Dulles pati efekt të menjëhershëm diplomatik. Përfaqësuesit e vendeve të Amerikës Latine miratuan një rezolutë që dënonte “komunizmin ndërkombëtar” si kërcënim për stabilitetin e rajonit. Megjithatë, pas gjuhës së fortë, fshihej hezitimi i shumë qeverive për t’u përfshirë drejtpërdrejt në çështjet e brendshme të një shteti sovran.
Në maj të vitit 1954, Dulles i kërkoi Organizata e Shteteve Amerikane (OAS) të shqyrtonte vendosjen e sanksioneve ndaj Guatemalës. Por kjo nismë u injorua. Shumë vende të rajonit nuk dëshironin të hapnin precedentin e ndërhyrjes kolektive, nga frika se një ditë e njëjta logjikë mund të përdorej kundër tyre.
Operacioni i fshehtë
Përballë mungesës së mbështetjes së plotë ndër-amerikane, administrata e presidentit Dwight D. Eisenhower kaloi në një plan alternativ. Agjencia Qendrore e Inteligjencës (CIA) u ngarkua me organizimin e një operacioni të fshehtë për destabilizimin e qeverisë së Árbenzit.
Operacioni – i njohur më vonë si PBSUCCESS – përfshinte propagandë intensive radiofonike, presion diplomatik, sabotime dhe mbështetje për një forcë mercenare të trajnuar në Nikaragua dhe Honduras. Në qershor 1954, nën presionin ushtarak dhe psikologjik, qeveria e Árbenzit u rrëzua. Në pushtet erdhi koloneli Carlos Castillo Armas, i cili instaloi një regjim të fortë anti-komunist.
Pasojat afatgjata
Ngjarjet e mars–qershorit 1954 shënuan një precedent të rëndësishëm në politikën e jashtme amerikane në Amerikën Latine. Ato konfirmuan se doktrina e “frenimit” të komunizmit nuk do të kufizohej vetëm në Europë apo Azi, por do të zbatohej me të njëjtën vendosmëri edhe në oborrin e pasmë të SHBA-së.
Rrëzimi i qeverisë së zgjedhur në mënyrë demokratike në Guatemalë pati pasoja të rënda për vendin: dekada destabiliteti politik, represion dhe një luftë civile që do të linte mijëra viktima. Për Uashingtonin, operacioni u konsiderua një sukses strategjik i përkohshëm; për rajonin, ai u bë simbol i ndërhyrjes së jashtme dhe i politikës së dy standardeve.
Më 4 mars 1954, fjala e Dulles nuk ishte thjesht një deklaratë alarmi. Ajo ishte preludi i një ndërhyrjeje që do të ndryshonte fatin e një kombi – dhe do të thellonte ndarjet ideologjike të kontinentit amerikan për dekada me radhë.
Përgatiti: L.Veizi