Nga Leonard Veizi
Romani “Kronikë e një vrasjeje të paralajmëruar” i shkrimtarit kolumbian Gabriel Garcia Markez është një nga veprat më të veçanta të letërsisë moderne. Botuar në vitin 1981, ai rrëfen një histori që në dukje është e thjeshtë: një vrasje për nder. Por pas kësaj ngjarjeje fshihet një analizë e thellë e moralit shoqëror, fatit, fajit kolektiv dhe pafuqisë së individit përballë paragjykimeve të një komuniteti.
Ajo që e bën romanin të jashtëzakonshëm është fakti se lexuesi e di që në faqen e parë se kush do të vritet. Nuk ka mister mbi viktimën dhe as mbi autorët e krimit. Viktima është Santiago Nasari, ndërsa vrasësit janë vëllezërit Vikario. E gjithë qyteza e di se ata po dalin për ta vrarë. E dinë fqinjët, miqtë, tregtarët, policët dhe prifti. Megjithatë askush nuk arrin ta ndalë krimin.
Kjo e zhvendos interesin e veprës nga pyetja klasike “kush e bëri?” tek pyetja shumë më e rëndë: “si është e mundur që askush nuk e ndaloi?”
Nderi si justifikim për krimin
Ngjarja nis kur Anxhela Vikario kthehet në shtëpinë e prindërve natën e martesës, pasi bashkëshorti zbulon se ajo nuk është e virgjër. E pyetur se kush është përgjegjës për turpin e saj, ajo përmend emrin e Santiago Nasarit. Pa asnjë provë, pa hetim dhe pa mundësi mbrojtjeje, vëllezërit e saj vendosin ta vrasin.
Këtu Markezi godet drejtpërdrejt një nga mitet më të vjetra të shoqërive patriarkale: nderin. Në emër të nderit justifikohet një vrasje. Paradoksi është se edhe vetë vrasësit nuk duken të bindur për atë që po bëjnë. Ata e shpallin publikisht planin e tyre, sikur të shpresonin që dikush t’i ndalonte. Por askush nuk e merr seriozisht.
Në këtë mënyrë krimi nuk është më vetëm i dy vëllezërve. Ai bëhet krim i të gjithëve.
Fati apo indiferenca?
Një nga temat qendrore të romanit është përplasja mes fatit dhe vullnetit njerëzor.
Gjatë gjithë rrëfimit ndodhin rastësi të pafundme. Mesazhet humbasin. Paralajmërimet nuk arrijnë në kohë. Dyert mbyllen pikërisht kur duhej të hapeshin. Njerëzit ndodhen në vendin e gabuar në momentin e gabuar.
Lexuesi krijon përshtypjen se Santiago Nasari është i dënuar që në fillim. Sikur universi të ketë vendosur fundin e tij dhe të gjitha ngjarjet të ecin drejt atij përfundimi.
Por Markezi lë të hapur një pyetje shqetësuese: a ishte vërtet fati, apo ishte thjesht indiferenca njerëzore që mori formën e fatit?
Nëse një person i vetëm do të kishte vepruar me vendosmëri, ndoshta vrasja nuk do të kishte ndodhur kurrë.
Struktura e një hetimi
Romani është ndërtuar si një reportazh letrar. Një narrator, shumë vite pas ngjarjes, rikthehet për të rindërtuar të vërtetën duke mbledhur dëshmi nga dëshmitarët.
Secili kujton diçka ndryshe. Kujtesa rezulton e pasigurt. Faktet kundërshtojnë njëra-tjetrën. E vërteta bëhet e mjegullt.
Ky është një nga elementët më modernë të veprës. Markezi nuk kërkon të japë një të vërtetë absolute. Ai tregon se e vërteta është shpesh një mozaik fragmentesh, kujtimesh dhe interpretimesh.
Madje edhe sot mbetet e paqartë nëse Santiago Nasari ishte vërtet fajtor për atë që akuzohej.
Filmi, besniku i romanit
Në vitin 1987 romani u përshtat në film me titullin “Chronicle of a Death Foretold”, me regji të Françesko Rosi.
Filmi ruan atmosferën fatale dhe të pashmangshme të romanit. Në rolin e Santiago Nasarit interpreton Rupert Everet, ndërsa rolin e Anxhela Vikarios e luan Ornela Muti.
Rosi shmang spektaklin e dhunës dhe përqendrohet te tensioni psikologjik. Qyteza duket si një organizëm i tërë që lëviz drejt tragjedisë. Shikuesi, ashtu si lexuesi, e di fundin që në fillim, por vazhdon të ndjekë ngjarjet me ankthin e pyetjes nëse dikush do të mund ta ndryshojë atë.
Megjithëse filmi nuk arrin kompleksitetin narrativ të romanit, ai e transmeton me sukses ndjenjën e fatalitetit dhe hipokrizisë shoqërore që përshkon veprën.
Aktualiteti i veprës
“Kronikë e një vrasjeje të paralajmëruar” mbetet tronditëse edhe sot, sepse nuk flet vetëm për një vrasje. Ajo flet për çastin kur shoqëria sheh një padrejtësi dhe nuk reagon. Për situatat kur të gjithë mendojnë se dikush tjetër do të ndërhyjë. Për mënyrën se si përgjegjësia shpërndahet aq shumë, sa në fund askush nuk ndihet fajtor.
Në thelb, romani ngre një pyetje universale: kush është më fajtor, ai që mban thikën në dorë apo turma që sheh dhe hesht?
Kjo është arsyeja pse vepra e Markezit nuk lexohet si histori e një vrasjeje. Ajo lexohet si kronikë e dështimit moral të një komuniteti të tërë. Dhe pikërisht për këtë vazhdon të mbetet një nga romanet më të fuqishme të shekullit XX.