Në pranverën e vitit 45 para erës sonë, në jug të Hispania-s së lashtë (Spanja e sotme), u zhvillua një nga betejat vendimtare të historisë romake: Beteja e Mundas. Aty, Julius Caesar përballi forcat e fundit të kundërshtarëve të tij në Luftën Civile Romake, të udhëhequra nga dy djemtë e rivalit të tij të madh, Pompey the Great.
Beteja ishte e ashpër dhe për një moment dukej se legjionet e Cezarit mund të mposhteshin. Por përvoja e komandantit dhe disiplinimi i ushtrisë së tij bënë diferencën. Në fund të ditës, ushtria pompeiane u thye dhe Cezari doli fitimtar. Ishte fitorja e tij e fundit e madhe ushtarake, ajo që vulosi fundin e Luftës Civile Romake.
Pas kësaj beteje, Cezari u kthye në Romë si njeriu më i fuqishëm i republikës. Senati e shpalli diktator përjetë, një titull që në fakt e shndërronte atë në sundimtar absolut. Por pushteti i tij nuk do të zgjaste shumë. Vetëm një vit më vonë, në Assassination of Julius Caesar, ai u vra në Senat nga një grup komplotistësh që pretendonin se po mbronin republikën.
Ironikisht, vrasja e tij nuk e shpëtoi republikën. Përkundrazi, ajo vuri në lëvizje procesin që çoi në fundin e saj dhe në lindjen e një epoke të re. Pas një tjetër cikli luftërash civile, në pushtet u ngjit trashëgimtari i tij politik, Augustus, i njohur më parë si Oktaviani, i cili u bë perandori i parë i Romës.
Historia e Romës është edhe historia e transformimit të sistemit të saj politik. Qyteti-shtet kaloi nëpër tre forma qeverisjeje: fillimisht monarkinë, nga themelimi legjendar në vitin 753 p.e.s. deri në vitin 509 p.e.s., kur mbreti i fundit etrusk, Lucius Tarquinius Superbus, u rrëzua nga një kryengritje. Më pas Roma u organizua si republikë, një sistem që zgjati gati pesë shekuj.
Pas krizave dhe luftërave civile të shekullit të parë para erës sonë, republika u shndërrua në Perandori, një strukturë që do të mbijetonte për më shumë se katër shekuj. Fundi i saj erdhi në vitin 476, kur prijësi gjermanik Odoacer hyri në Romë, rrëzoi perandorin e fundit të Perandorisë Romake të Perëndimit, Romulus Augustulus, dhe shpalli veten mbret të Italisë.
Në këtë rrugëtim të gjatë historik, Beteja e Mundas mbetet një moment kyç: një fitore ushtarake që i dha Cezarit pushtetin absolut, por që njëkohësisht hapi derën për fundin e Republikës dhe lindjen e Perandorisë Romake.
Përgatiti: L.Veizi